शृणु, आर्य, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे त्रयोदशसर्गस्य कथा यथा प्रवृत्ता। स राजर्षिः दशरथः, महात्मा, तस्मिन्नेव काले स्वस्यानुचिते स्थितौ शयानेव, ययातिरिव पुण्यक्षये दिवोल्लङ्घनात् पतितः, दुःखेन क्लिश्यमानः आसीत्। तदा सा कैकेयी, निर्भया सन्ती अपि, आपत्तिम् अवेक्ष्य, स्वैः कामैः केवलं अनिष्टमेव सम्पादयन्ती, पुनः पुनः तं वरं याचितुम् आरब्धवती या पूर्वं याचिता आसीत्। सा तं राजानं वाक्यमब्रवीत्—"सत्यवादी दृढव्रतः इति यशः लभसे, राजन्, किं पुनः मम वरे विलम्बं करोति?" इति। एवं कैकेय्याः वचः श्रोत्वा, राजर्षिः दशरथः मोहाविष्टः क्रोधेन पीडितः, क्षणमिव मूकः स्थित्वा इदं प्रत्युवाच—"मम निधनानन्तरं रामः वनं गतः चेत्, हे अनार्ये, त्वं स्वमनोरथं पूरयित्वा रिपून् निहत्य सुखिनी भव।" "स्वर्गे अपि अहं देवानां निन्दां रामकारणात् सहिष्णुं न शक्नोमि—कथं तां सहिष्ये, हन्त?" इति शोकाकुलः सः। "यदि कैकेय्याः प्रीत्यर्थं रामं वनं प्रेषयामि, सत्यं वदामि इति उक्त्वा, तत् असत्यं स्यात्।" एवं दुःखेन सः पुनः अवदत्—"महता प्रयत्नेन पुत्रशून्यः सन् अहं तेजस्विनं रामं पुत्ररूपेण प्राप्तवान्; कथं तं परित्यजामि?" "कथमहं स्वहस्तेन रामं, कमललोचनं, वीरं, पण्डितं, जितक्रोधं, क्षमायुक्तं, त्यक्तुं शक्नोमि?" "कथं प्रियं रामं, श्यामं नीलोत्पलसन्निभं, दीर्घबाहुं, महाबलम्, दण्डकारण्यवासिनं कर्तुं शक्नोमि?" "कथं सुखसंवृद्धस्य, दुःखायोग्यस्य, धीरस्य रामस्य दुःखमहमवलोकयेयम्?" "यदि अस्य परिवर्तनस्य दुःखं न स्यात्, तर्हि अहं सुखं प्राप्नुयाम्, रामस्य, दुःखयोग्यस्य, दुःखं विना।" "नूनं, एषा जगति अप्रतिमं लज्जा मामुपैष्यति, यथा अहं एवं विलपन् मोहाविष्टचित्तः अस्मि।" एवं विलपन् सः, सूर्यास्ते जाते, रजनी चन्द्रमण्डलशोभिता समभवत्, सा रजन्यपि तस्य पीडितस्य राज्ञः यथाकालं व्यतीयाय। दशरथस्य तु, श्वसन् दुःखितः सन्, सा रात्रिः न समाप्तवती, सः निरन्तरशोकग्रस्तः आसीत्। ततः सः राजर्षिः करुणया कैकेयीं प्रति प्रार्थयन् उवाच—"दया मयि कुरु, सौम्ये, अहं अञ्जलिं बध्नामि। अन्यथा, त्वं शीघ्रं गच्छ; अहं निर्दयां त्वां द्रष्टुं न इच्छामि।" "सा क्रूरा कैकेयी, यः मम दुःखस्य कारणम्, तस्यै कारणाय अहं एषा द्रष्टव्यः।" इति उक्त्वा, सः राजा अञ्जलिं बध्नन् कैकेयीं पुनरपि संबोधितवान्। राजधर्मवित् सः दशरथः, दुःखितः सन्, सदाचारयुक्तः, त्वयि अनुरक्तः, प्रायः प्राणान्तिकः, पुनः कैकेयीं प्रार्थयामास। "दया कुरु, सौम्ये, विशेषतः पतौ; मया यदुक्तं, तत् व्यर्थं नास्ति, सुश्रोणि।" "अनुग्रहं कुरु, युवत्यः, त्वं दयालु; प्रीयस्व, राघवः त्वत्तः अव्ययम् राज्यं प्राप्नुयात्।" "राघवः कृष्णलोचनः राज्यं प्राप्नुयात्; त्वं परमं कीर्तिं प्राप्स्यसि। सुभ्रू, सुशीले, एष कार्यं मम, रामस्य, जनस्य, वृद्धानां, भरतस्य च प्रियम्।" एवमुक्ते, सा कैकेयी, दुष्टसंकल्पा, पतिसंवादं महतीं करुणां च शृण्वती, तस्य शुद्धचित्तस्य रुदतो रक्ताश्रुकण्ठस्य, न किंचिदपि प्रत्युवाच। तदा राजा, प्रियतमा या पुत्रस्य वनप्रेषणे प्रतिकूलवाणीम् उक्तवती, तां दृष्ट्वा पुनः मूर्च्छितः भूमौ पतितः शोकवशात्। एवं क्लिश्यमानस्य राज्ञः सा रात्रिः श्वसतो व्यतीयाय; च तं बोधयितुं यत्नं कुर्वत्सु, सः उत्तमराजा तान् निरोद्धुम् आज्ञापयत्। एवं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुर्दशसर्गस्य समाप्तिः। अनन्तरं, राजा दशरथः, पुत्रशोकाभिभूतः, मूर्च्छितः भूमौ पतितः तिर्यग्वदन् स्थितः, तं दृष्ट्वा कैकेयी वाक्यमब्रवीत्—"पापं कृत्वा, प्रतिज्ञां दत्त्वा, भूमौ पतितः किं शेषे, त्वं दृढनिश्चयः भवितुमर्हसि।" "धर्मज्ञैः सत्यमेव परमं धर्म इति निगद्यते; सत्ये प्रतिष्ठितः धर्मः, तस्मात् अहं त्वां धर्ममार्गे प्रवर्तयामि।" "राजा शिबिः प्रतिज्ञां कृत्वा, श्येनाय स्वदेहं दत्त्वा, परमं स्थानं प्राप्तवान्; तथैव अलर्कः ब्राह्मणेन याचितः, अनिच्छन् अपि, स्वनेत्रे दत्तवान्।" "सागरः अपि सत्यप्रतिज्ञः, स्वमर्यादां न अतिक्रामति, सत्यमेव पालयन्।" "सत्यं एकं नित्यं धर्मस्य प्रतिष्ठा; वेदाः अपि सत्येन अव्ययाः, सत्येन परमं गम्यते।" "यदि धर्मे ते मनः, तर्हि सत्ये स्थितः भव; मया यः वरः याचितः, सः फलं प्राप्नुयात्, त्वं हि वरदः।" "धर्मस्य हेतोः, मम च प्रेरणया, रामं वनवासं प्रेषय; त्रिः त्वां वदामि।" "यदि त्वं, आर्य, प्रतिज्ञां मम न पूरयिष्यसि, तर्हि अहं तव पश्यतः जीवितम् त्यक्ष्यामि।" एवं कैकेय्याः अनिवर्तिन्या प्रेरितः, राजा तस्याः पाशात् मोक्तुं न अशकत्, इन्द्रेण बद्धः बलीव। तस्य मनः विक्षिप्तम्, मुखं शुष्कम्, युक्ताश्वः रथयोरिव कम्पमानः आसीत्। नेत्राभ्यां दृष्टिहीनः इव, राजा, कठिनेन मनसा धैर्यं आलम्ब्य, कैकेयीं इदं वचनमुवाच। "रात्रिः व्यतीता, देवी, सूर्यः उदयिष्यति; नूनं जनाः माम् अभिषेकार्थं शीघ्रं प्रेरयिष्यन्ति।" एवं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुर्दशसर्गः समाप्तः।