भूमिर्नश्यतु, दह्यतां, विनश्यतु, सहस्रशः भग्ना भवतु वा—न तव घोरं शासनं करोमि, हे केकयराजपुते, यन्मम अहितकरम्। त्वं यः सदा तीक्ष्णवचनः, मिथ्याभाषणरता, दूषितचित्तः, स्वकुलनाशनः, तव सहवासं दुःसहम्—त्वं हि हृदयदाहिनी, सर्वस्नेहच्छेदिनी, अप्रिया च, तव सह वसितुं न शक्नोमि। मम जीवितमेव नास्ति, कुतः सुखम्? आत्मवत्सलानां सुतवियुक्तानां कः सुखलाभः? हे देवि, मा मां दुःखय—त्वदीयानि पादौ स्पृशामि, कृपां कुरु मयि। एवं विलपन् स पृथिवीपतिः स्त्रीशक्त्या हृदि गृहीतः, रुदन् रत्नमयीषु रजनीशु पतित्वा, रत्नसंचये पतित इव, राज्ञ्याः प्रसारितेषु पादयोः पतितः। अथ वायोध्याकाण्डे त्रयोदशोऽध्यायः शृणु। स महाबलः नृपतिः, ययातिरिव स्वर्गात् पुण्यक्शये पतितः, शयानेन तत्र न्यपतद्। सा तु भीरुर्भूत्वापि, अनिष्टफलप्राप्तिकामिनी, पुनः तमेव वरं याचितुम् आरब्धा। सा तं नृपं व्याजहार—"सत्यव्रतधर्मनिष्ठ इति यं त्वं मन्यसे, वरदाने का विलम्बः?" इति। तदा कैकेय्या प्रोक्तः स राजा दशरथः, शोकवशात्, किञ्चित्कालं मौनं स्थाय, क्रुद्धः सन्निव, इदं प्रत्युवाच—"मम मरणे, रामे च वने गते, त्वं स्वमनोरथं पूरयस्व, रिपून् हत्वा सुखिनी भव। स्वर्गेऽपि रामकारणात् देवैः निन्दां सहिष्यामि—कथं तद् सहिष्ये?" इति। "यदि कैकेयीं प्रति स्नेहात् रामं वनं प्रेषयामि, सत्यम् इति उक्त्वा, तद् असत्यं स्यात्। महता प्रयासेन, सुतविहीनः सन्, तेजस्विनं रामं पुत्ररूपेण प्राप्तवान्, कथं त्यजामि तम्? कथं कमलनयनं, वीर्यवन्तं, विद्वांसं, क्रोधविजितं, क्षमायुक्तं रामं स्वहस्तेन विसृजामि? कथं प्रियं, नीलोत्पलसङ्काशं, दीर्घबाहुं, महाबलम्, रामं दण्डकवनवासाय प्रेषयामि? कथं सुखसंस्कारिणं, दुःखायोग्यं रामं दुःखितं पश्येयम्? यदि एष परिवर्तः दुःखरहितः स्यात्, तर्हि मम सुखलाभः स्यात्, रामो हि दुःखमर्हति न।" "अवश्यं लोकेऽनुत्तमः कलङ्को मम भविष्यति, एवं विलपतः, मूढचित्तस्य। सूर्येऽस्तं गते, रजनी च समुपस्थिते, सा शशाङ्कमण्डलशोभिता रात्रिः शोकाकुलस्य राज्ञः व्यतीयाय। दशरथस्य तु श्वसन्तस्य शोकात् रात्रिः न व्यतीयाय, स निरन्तरं विलपन् दुःखमगात्।" "कृपां कुरु मयि, सौम्ये, अञ्जलिं कृत्वा याचामि। अन्यथा त्वं गच्छ—न हि द्रष्टुम् इच्छामि निर्दयां त्वाम्। एषा क्रूरा कैकेयी दुःखकारिणी, तस्या एव कृते अहम् इमाम् अवस्थां प्राप्नोमि," इति राजा कैकेयीं प्रार्थयन् अञ्जलिं कृत्वा व्याहरत्। स धर्मज्ञः राजा, दुःखार्तः, सदाचारवान्, त्वयि समर्पितजीवितः, पुनः कैकेयीं प्रशमयितुम् इच्छन् उवाच—"प्रसादं कुरु, सौम्ये, विशेषतः राज्ञि; न ह्येतानि वचनानि व्यर्थं उक्तानि, सुमध्यमे। अनुग्रहं कुरु, युवति, त्वं दयार्द्रा; प्रीयस्व, रामः तवात् अक्षय्यं राज्यं प्राप्नुयात्। रामः कृष्णलोचनः राज्यं प्राप्नुयात्; त्वं परमं यशः लप्स्यसि। सुमध्याम्, सुश्रोणि, प्रियतमे, मम, रामस्य, जनस्य, वृद्धानां, भरतस्य च प्रियम् एतद् कुरु।" एवं दुःखार्तस्य पतिं नानाविधं विलपन्तं, अश्रुपूर्णलोचनं, शुद्धचित्तं, कैकेयी, दुरात्मना, एकमपि वाक्यं न प्रोवाच। ततः प्रियायाः कठोरवचनानि श्रुत्वा, पुत्रनिष्कासनकारणात् प्रतिकूलानि, राजा पुनः मूर्छितः भूमौ पतितः। एवं दुःखार्तस्य राज्ञः सा रात्रिः श्वसन्तस्य व्यतीयाय; उत्थापयन्तः तम्, स एव श्रेष्ठो राजा तान् प्रतिषेधयामास। इत्ययोध्याकाण्डस्य चतुर्दशः सर्गः समाप्तः। अथ राजा दशरथः, पुत्रशोकाभिभूतः, मूर्च्छितः, भूमौ पतितः, पीडितः च, दृष्ट्वा कैकेयी इक्ष्वाकुवंशजं वाक्यम् उवाच। "पापं कृत्वा, प्रतिज्ञां कृत्वा, भूमौ पतितः किमर्थं? धृतिं धारयितुं युक्तः। धर्मज्ञैः सत्यमेव परं धर्म इति स्मृतम्; सत्ये स्थित्वा धर्मं कर्तव्यम् इति त्वां प्रेरितवती।" "शिबिर्नृपतिः प्रतिज्ञां कृत्वा श्येनाय स्वदेहं दत्तवान्, तेन परां गतिं प्राप; अलर्कोऽपि ब्राह्मणेन याचितः, अनिच्छन् अपि स्वनेत्रे दत्तवान्। नद्यपतिरपि सत्यनिबद्धः स्वसीमाम् अतिक्रामति न, सत्यम् अनुतिष्ठन्। सत्यमेकं सनातनं, धर्मः सत्ये प्रतिष्ठितः, वेदाः सत्येन अक्षय्याः, सत्येन परं प्राप्यते।" "यदि ते धर्मे मनः स्थितम्, तर्हि सत्ये स्थित्वा मम वरे फलं कुरु, त्वं हि वरदः। धर्मस्य कृते, मम प्रेरणया, रामं वनवासाय प्रेषय—त्रिः त्वां ब्रवीमि। यदि त्वं न मम प्रतिज्ञां पूरयसि, तर्हि त्वत्पुरतः त्यक्त्वा जीवितमपि त्यक्ष्यामि।