रामः कदापि न किञ्चिद् अशुभं वा कटुं वा वचनं उक्तवान्, न च तस्य क्रूरवाक्यज्ञानम् अस्ति। सदा रम्यवचनप्रिया गुणैर् नित्यं प्रशंस्यः सः, तस्मात् रामे दोषान्वेषणं कatham् संभवति? भूमिः सहस्रशः पतितव्या, दग्धव्या, विनष्टव्या वा—कैकयराजस्य धूलि, तव घोरं आदेशं न अहम् कदापि करिष्यामि, यः मम अनर्थाय भवति। त्वं यः कर्कशवाक्यप्रिया, मिथ्यावादेन रमसे, दूषितमना, स्वकुलनाशकारिणी, तव सहवासं अहम् न सहिष्ये। हृदयदाहकारिणी, सर्वबंधनविच्छेदिनी, असुन्दररूपा त्वं। मम जीवितं नास्ति—कatham् सुखं स्यात्? पुत्रविहीनस्य, आत्मवत् पुत्रान् यः स्निह्यति तस्य किम् आनन्दः? हे देवी, मम अहितं मा कुरु, तव पादौ स्पृशामि, दया कुरु। स भूमिपति, दुःखार्तः, स्त्रीशक्त्याः अभिभूतः, रुदन्, पतितः, रानीं पादौ स्पृशन्, शोकात् मूर्चितः इव पतितः। शृणु, अयोध्याकाण्डे, वाल्मीकि-रामायणे त्रयोदशः सर्गः आरम्भः। स महराजः, अशोभनस्थितौ, ययातिरिव पुण्यपरिपाके स्वर्गात् पतितः, तत्र शयाने। सा निर्भया, किंचित् भयमवलोक्य, स्वकामनया अनर्थम् उपनयन्ती, पुनः तं एव वरं याचितवती। राजन्, सत्यव्रतत्वं स्थिरत्वं च गर्वं कुरुषे—तर्हि कatham् तं वरं दातुं विलम्बं करोषि? कैकयीया एवम् उक्तः, दशरथः, शोकवशः, कुपितः, क्षणं विचार्य, मोहितः इव प्रत्युवाच। मम मृत्युपर्यन्तम् रामः वनं गच्छति चेत्, हे अनर्हे, तव कामना सिद्ध्यति, शत्रुनाशं कृत्वा सुखी भव। स्वर्गे अपि रामस्य कृते देवैः निन्दां सहनं मम—कatham् अहम् तं सहिष्ये? कैकयीस्नेहात् रामं वनवासाय प्रेषयामि चेत्, सत्यं उक्तवान् इति, तद् असत्यं भविष्यति। बहु प्रयासेन, पुत्ररहितः सन्, तेजस्विनं रामं पुत्ररूपेण प्राप्तवान्—कatham् तं त्यजामि? कमललोचनं, वीरं, विद्वानं, क्रोधविजितं, क्षमाशीलं रामं कatham् स्वहस्तेन वनवासाय प्रेषयामि? रम्यं, नीलोत्पलसमानवर्णं, दीर्घबाहुं, बलिनं रामं कatham् दण्डकवनवासाय प्रेषयामि? सुखानुकूलं, दुःखार्हं न रामं, बुद्धिमन्तं रामं, दुःखदर्शनं कatham् सहनं मम? यदि तस्य दुःखं न स्यात्, तर्हि अहम् सुखं प्राप्नुयाम्—रामः दुःखार्हं न हि। एवं विलपन्, मोहितचित्तः, लोकसम्मुखे महाप्रतापमलिनता मम भविष्यति। सूर्यः अस्तं गतः, रात्रिः आगता; चन्द्रमण्डलभूषिता सा रात्रिः शोकितस्य राज्ञः व्यतीता। दशरथस्य, शोकान्वितस्य, श्वसन् दुःखितः, सा रात्रिः न व्यतीता, सततं दुःखितः। दया प्रदर्शय, हे सौम्ये; अञ्जलिं कृत्वा प्रार्थये। अन्यथा, शीघ्रं गच्छ—अहं निर्दयां दृष्टुं न इच्छामि। कैकयीदुष्टस्य कारणं मम दुःखस्य—तस्य कृते ताम् अहम् द्रष्टुं बाध्ये। तथा उक्त्वा, राजा अञ्जलिं कृत्वा, कैकयीं संबोधितवान्। राजधर्मज्ञः, दुःखितः, सदाचारः, तव भक्तः, प्रायः जीवितक्षयः, पुनः कैकयीं प्रसादयितुम् यत्नं कृतवान्। हे सौम्ये, विशेषतः राज्ञः कृपा कुरु; मम वाक्यं व्यर्थं न उक्तम्, हे सुश्रोणि। हे युवति, दयास्वभावा त्वं, मम कृपां दत्तुम् अर्हसि; सन्तुष्टा भव, रामः अव्ययम् राज्यं त्वत्तः प्राप्नुयात्। रामः, श्यामलोचनः, राज्यं प्राप्तुं अर्हति; तव परमकीर्ति स्यात्। हे सुश्रोणि, सुमुखि, यत् मम, रामस्य, जनस्य, वृद्धस्य, भरतस्य च प्रियं, तत् कुरु। कैकयी, दुष्टचेतना, पतिस्नेहपूर्णं, बहुविधं, दुःखमिश्रं विलापं शृण्वन्ती, शुद्धहृदयस्य, रक्ताश्रुपातस्य पतिस्य, किंचिदपि न उक्तवती। राजा, प्रियायाः कठोरवचनं, पुत्रस्य वनवासे विरोधं च दृष्ट्वा, पुनः मूर्चितः, भूमौ पतितः, शोकवशः। एवं दुःखितस्य राज्ञः सा रात्रिः श्वसनं कुर्वतः व्यतीता; तं उत्तोलयितुं यत्नं कृत्वा, स राजा उत्तोलनं निषिद्धवान्। अयोध्याकाण्डे, चतुर्दशः सर्गः समाप्तः। राज्ञः दशरथस्य, पुत्रशोकात् पीडितस्य, मूर्चितस्य, भूमौ पतितस्य, तडितस्य च दर्शनं कृत्वा, कैकयी, इक्ष्वाकुवंशजं इदं वचनं अब्रवीत्। हे राजन्, अनृजुं कृत्यं कृत्वा, प्रतिज्ञां दत्त्वा, भूमौ पतितः कatham्? तव निश्चयः दृढः भवितव्यः। धर्मज्ञाः सत्यं परमं धर्मं इति वदन्ति; सत्यं आश्रित्य, अहम् त्वां धर्मानुसारं कर्तुम् प्रेरितवती। राजा शिबिः, प्रतिज्ञां कृत्वा, शरीरं श्येनाय दत्त्वा, उत्तमं पदं प्राप्तवान्। तथा दीप्तिमान् अलर्कः, ब्राह्मणेन याचितः, अनिच्छन् अपि, दृढनिश्चयः, नेत्रे दत्त्वा। नदीपतिः अपि, सत्यनिष्ठः, सीमास्वल्पे स्थित्वा, प्रतिज्ञां पालनं कृत्वा, तीरं न अतिक्रामति। सत्यं एकं नित्यं तत्त्वम्; धर्मः सत्ये स्थितः। वेदाः सत्येन अव्ययाः, सत्येन परमं प्राप्तिः। यदि तव मनः धर्मे स्थितम्, तर्हि सत्ये स्थितः। मम याचितः वरः फलं प्राप्नुयात्, त्वं वरदः हि। धर्मस्य कृते, मम प्रेरणया, रामं वनवासाय प्रेषय; त्रिः त्वां वदामि।