इत्येवं दशरथो महाराजः, स्वपुत्रं देवसमुत्तमं यौवनोद्यानं शृङ्गारितमागच्छन्तं दृष्ट्वा, नित्यं नूतनदर्शनस्य प्रमोदं लभते, स्वयमेव यौवनावस्थां प्राप्त इव सञ्जायते। किन्तु सवितुः विना कर्माणि सम्भवन्ति, वृष्टिकर्तुः विना अपि वृष्टिः सम्भवति, रामस्य तु गमनं दृष्ट्वा, अहं न केनचित् जीवितुं शक्य इति निश्चयं प्राप्नोमि। त्वं तु, हे कैकेयि, यः नाशकामिनी, शत्रुवत् व्यवहारिणी, शत्रुच्छन्ना, मृत्युमिव स्वगृहे धारयामि। हन्त, दीर्घकालं त्वां हृदि नागमिव धारयित्वा, स्वमूढ्यया त्वद्विषेण दग्धोऽस्मि। मयि रामे लक्ष्मणे च गते, भरतः त्वया सह राज्यं पालयतु। नगरं राष्ट्रं बान्धवान् च नाशय, शत्रूणां च तव च शत्रूणां प्रमोदं कुरु। त्वं पापाचारिणि, आपदां प्रहारिणि, अद्य यथाबलम् एतादृशं कठोरं वचनं भाषसे। किं ते दन्ताः न पतन्ति, न भग्नाः सहस्रधा? रामः कदापि कठोरं वचनं न भाषते, न च तस्य क्रूरवाक्यस्य ज्ञानम् अस्ति। सदा प्रियं भाषते, गुणैः कीर्त्यते, तस्मिन् कथं दोषमालक्षयसि? पतनं, दहनं, नाशं, वा भूमेः सहस्रशः विदारणं भवतु—तव घोरं वचनं, हे कैकेयीनृपकन्ये, अहं न करिष्यामि। त्वं सदा तीक्ष्णवाक्या, मिथ्याप्रियवृत्ता, दूषितचित्ता, स्वकुलनाशकारिणि, त्वया सह अहं न जीवितुं शक्नोमि, या हृदयमस्माकं बन्धांश्च दग्धुं इच्छसि। मम जीवितं नास्ति—कुतः सुखम्? सुतवियुक्तस्य स्नेहिनां का प्रीति: सुतवतां? मा कुरु मे पापम्, पादौ ते स्पृशामि, दयां कुरु। स इति विलपन् भूमिपतिः स्त्रीवशेन हृतहृदयो राज्ञ्याः प्रसारिते पादे पतितः, पतितमानुष इव। अथ शृणु—श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः प्रवर्तते। स तु महाबलः राजा, स्वपदात् पतितः, ययातिरिव स्वसर्गक्षये स्वर्गात् पतितः इव, तत्र शयितः। सा तु स्त्री, निर्भया, परन्तु भयवती, पापकामना, पुनः तदेव वरं याचते। सा अब्रवीत्—सत्यव्रते महराजन्, सत्यधर्मपरायण इति यः त्वं गर्वं वहसि, स कथं मम वरदानं विलम्बयसे? एवं कैकेय्याः वचः श्रुत्वा, दशरथः राजा, शोकवशात् क्रुद्धः, मुहूर्तं मूकवद् स्थित्वा, उवाच। मम मृत्यौ, रामे च वनं गते, हे अनर्हे, तदा त्वं कामं कुरु, शत्रून् हत्वा सुखिनी भव। स्वर्गे अपि, रामस्य निमित्तं देवैः निन्दां सहितुं न शक्नोमि—कथं तद् सहिष्ये? यदि कैकेयीस्नेहेन रामं वनं प्रेषयामि, सत्यं च वदामि, तर्हि तदसत्यं भविष्यति। महता प्रयत्नेन, पुत्रशून्यः सन्, तेजस्विनं रामं पुत्ररूपेण प्राप्तवान्—कथं तं परित्यजामि? कथं स्वहस्तेन, कमललोचनं, वीर्यवन्तं, विद्वांसं, क्रोधविजितं, क्षमाशीलं रामं वनं प्रेषयामि? कथं प्रियदर्शनं, नीलोत्पलसदृशं, दीर्घबाहुं, महाबलम्, रामं दण्डकवनवासाय प्रेषयामि? कथं दुःखस्य योगं पश्येयमहम्, यस्य रामस्य सुखमेव सदा आसीत्, दुःखस्य योगः अयोग्यः? यदि दुःखरहितमिदं संक्रमणं स्यात्, तर्हि सुखं प्राप्नुयाम्, रामस्य दुःखं न युक्तम्। नूनं, असमं निन्दां प्राप्स्यामि लोके, एवं विलपन्, मोहविष्टः। सूर्यस्तमिते, रात्रिः आगता, सा रात्रिः शशिनाभरणा, तस्य पीडितस्य राज्ञः व्यतीयाय। दशरथस्य दुःखार्तस्य, सततं श्वसन्तस्य, रात्रिरपि न व्यतीयाय, स शोकमग्नः। दयां कुरु, हे सौम्ये, अञ्जलिं कृत्वा याचामि। अथवा शीघ्रं गच्छ, त्वां निर्दयां द्रष्टुं न इच्छामि। एवं स राजा, कैकेयीं निर्दयां, दुःखकारिणीं दृष्ट्वा, तामेव पश्यन्, अञ्जलिं कृत्वा वचः अब्रवीत्। स राजा धर्मज्ञः, दुःखितोऽपि, सदाचारी, त्वयि निष्ठः, प्रायः प्राणान्तिकः, पुनः कैकेयीं प्रार्थयामास। दयां कुरु, हे सौम्ये, विशेषतः राज्ञि। न खलु एतानि वचनानि व्यर्थं उक्तानि, हे सुश्रोणि। अनुग्रहं कुरु, हे युवति, त्वं दयालु—तुष्टा भव, रामः तवात् अक्षयं राज्यं प्राप्नोतु। रामः श्यामलोचनः राज्यं प्राप्नुयात्, त्वं च परमं यशः प्राप्नुहि। हे सुश्रोणि, सुमुखि, यदिदं प्रियं मम, रामस्य, जनस्य, वृद्धानां, भरतस्य च, तत् कुरु। कैकेयी तु पापबुद्धिः, पतिसंप्रश्रितं विविधं दुःखार्तं विलापं श्रुत्वा, शुद्धहृदयस्य रुदतो रक्ताश्रुकण्ठस्य, किंचिदपि वाक्यं न प्राह। ततः राजा, प्रियायाः कठोरं वचनं शृण्वन्, पुत्रस्य वनगमनं प्रति प्रतिकूलं, पुनः मूर्च्छितः भूमौ पतितः। एवं तस्य दुःखार्तस्य राज्ञः सा रात्रिः श्वसन्तस्य व्यतीयाय, उत्थापयन्तः तमुत्थापयितुं न शशकुः, स राजा तान् वारयामास। इत्ययोध्याकाण्डस्य चतुर्दशः सर्गः समाप्तः। ततः पितृशोकविह्वलमपस्मृतं भूमौ पतितं व्याकुलं राजानं दृष्ट्वा, कैकेयी इक्ष्वाकुवंशजं वाक्यमब्रवीत्। त्वया पापं कृतं, प्रतिश्रुत्य मम, भूमौ पतितः किं शेषे? धृतनिश्चयः भवितव्यम्। ये धर्मज्ञाः, ते सत्यमेव परमं धर्मं वदन्ति। सत्ये प्रतिष्ठाय, तव धर्मानुसारं कर्तुं प्रेरितवती। प्रतिज्ञाय, शिबिराजः स्वयं शरीरं श्येनाय दत्तवान्, ततः परमां गतिं प्राप्तवान्।