नारायणस्य वाङ्मये महर्षेः वाल्मीकिना विरचिते श्रीरामायणे अयोध्याकाण्डे, राज्ञः दशरथस्य हृदयवेदनायाः प्रसङ्गः अतीव करुणया प्रकाशते। तत्र दशरथः, दुःखेन अभिभूतः, कैकेयीं प्रति अत्यन्तं विषण्णः इत्येवमुवाच—“धिक् स्त्रीः, यथा ताः स्वार्थपराः, मायाविनः च; सर्वाः न इति, किन्तु केवलं भरतस्य मातरं। त्वं, निर्दया, निःसारार्थलाभे प्रवृत्ता, मम दुःखाय नियुक्ता; मयि वा रामे वा, यः तव हितायैव आचरति, किम् अप्रियं पश्यसि? पितरः अपि पुत्रान् त्यजन्ति, पत्न्यः अपि पतिं, गाढस्नेहेन बद्धाः अपि; सत्यं, रामस्य विपत्तिं दृष्ट्वा समस्तं जगत् व्याकुलं स्यात्। मम पुत्रं, देवसमुत्तं, समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, तं पुनः नूतनं इव पश्यामि, यौवनं च लभे। सूर्यविना अपि कार्यं भवति, वर्षकर्तृविना अपि वर्षः भवति; किन्तु रामं इतः गच्छन्तं दृष्ट्वा, जीवितुं कश्चन शक्नोति इति न मे विश्वासः। त्वं, यः नाशकामिनी, शत्रु, छन्नरूपेण गृहान्तर्गता, मृत्युवत् मया पालिता; अहो, दीर्घकालं नागवत् हृदि धारिता, मूढत्वेन विषेण हता। मया, रामे, लक्ष्मणे च गते, भरतः त्वया सह राज्यं कुर्यात्; नगरं, राज्यं, बान्धवान् च विनाशय, शत्रुषु हर्षं कुरु। त्वं, दारुणवृत्ता, आज्ञया दारुणं वचनं ब्रूषे; किम् न ते दन्ताः पतन्ति, सहस्रधा च विघ्नन्ति, यथेतादृशं वदसि? रामः कदापि कटुं वा अप्रियं वा वचनं न उक्तवान्, न च दारुणं वक्तुं जानाति; कथं तस्य दोषं पश्यसि, यः सदा मधुरं वदति, गुणैः प्रशंस्यः च? पतत्व्, दहत्व्, विनश्यत्व्, भूमिः सहस्रधा विघ्नत्व्; अहं तव घोरं आदेशं न करिष्यामि, हे कैकेयराजस्य रजः, यः मे हानिं करोति। त्वं, यः सदा तीक्ष्णवचना, मिथ्यालापे रमन्ती, दूषितचित्ता, स्वकुलविनाशकारिणी; अहं त्वया सह जीवितुं न शक्नोमि, अप्रिया, यः मम हृदयबन्धनानि दहयितुं इच्छसि। मम जीवितं नास्ति—कथं सुखं स्यात्? पुत्रविना, आत्मवत् पुत्रेषु प्रेमिणां कः सुखः? हे देवी, मा माम् एवं कुरु—ते पादौ स्पृशामि, कृपां कुरु। स भूमिपतिः, शोकग्रस्तः, स्त्रीशक्त्या हृदयस्पृष्टः, रानीं प्रसारितपादां शरणं यथा पतितः। एवं द्वादशे सर्गे समाप्ते, त्रयोदशसर्गः आरभ्यते। स महा राजा, ययातिवत् स्वर्गात् पतितः, अधमावस्थायां शयाने स्थितः। सा स्त्री, निर्भया, तु भयदर्शिनी, यः कामः केवलं अनर्थाय, पुनः स्वं वरं याचितुम् आरब्धवती। “त्वं सत्यवादी, दृढप्रतिज्ञः इति गर्वं करोषि—किं वरं दातुं विलम्बसे?” इति कैकेयी राजानं उवाच। ततः दशरथः, कैकेयीं तया उक्तः, क्रोधेन अभिभूतः, मुहूर्तं विमूढवत् प्रत्युवाच—“मम मृत्यौ, रामे वनं गते, हे अनर्हे, तव इच्छा पूर्य, शत्रून् नष्ट्वा सुखी भव। स्वर्गे अपि, रामस्य कारणं, देवैः निन्दां सहनं मे दुरापं; कथं तं सहनं शक्यं? यदि कैकेयीस्नेहेन रामं वनवासं प्रेषयामि, सत्यं इति वदामि, तर्हि असत्यं स्यात्। महात्मना, पुत्रहीनेन मया, महान् तेजस्वी रामः पुत्ररूपेण प्राप्तः; कथं तं त्यक्तुं शक्यम्? रामं, पद्माक्षं, वीरं, विद्वानं, क्रोधविजितं, क्षमायै समर्पितं, स्वहस्तेन कथं निर्वासयामि? रामं, प्रियं, नीलोत्पलवर्णं, दीर्घबाहुं, महाबलम्, दण्डकवनं कथं प्रेषयामि? रामस्य दुःखं, यः सुखानुगतः, दुःखार्हः न, कथं अहं पश्येयम्? यदि एषः संक्रमणः तं न दुःखयेत्, तदा अहं सुखं प्राप्नुयामि, रामं यः दुःखार्हः न। निश्चितं, अद्वितीयं लज्जां लोके प्राप्नुयामि, एवं विलपन्, मूढचित्तः। सूर्यः अस्तं गतः, रात्रिः आगता; सा रात्रिः, शशिनाभूषिता, राज्ञः दुःखितस्य व्यतीता। दशरथः, शोकसन्तप्तः, रात्रिं श्वासन्, दुःखितः, न याति इति अनुभूय। “कृपां दर्शय, हे सौम्ये, अञ्जलिं कृत्वा याचामि; अन्यथा, शीघ्रं गच्छ, निर्दया न द्रष्टुम् इच्छामि।” कैकेयीस्यानर्थकारिण्या कृते मम दुःखं, तया कारणं, ताम् द्रष्टुं बाध्ये; एवं उक्त्वा, राज्ञः अञ्जलिं कृत्वा कैकेयीं संबोधितवान्। राजधर्मविद् दशरथः, दुःखितः, सुसंस्कृतः, तव भक्तः, मृत्युसमीपस्थः, पुनः कैकेयीं प्रशमयितुम् प्रयत्नं कृतवान्। “कृपा कुरु, हे सौम्ये, विशेषतः राज्ञः; मम वचनानि व्यर्थं न उक्तानि, हे सुभ्रु। अनुग्रहं कुरु, हे युवति, त्वं दयाशीलाऽसि; प्रसन्ना भव, रामः तव अव्ययम् राज्यं लभतु। रामः, श्यामलोचनः, राज्यं लभतु; त्वं परमं यशः प्राप्नुयाः। हे सुभ्रु, सुमुखि, यद् मम, रामस्य, जनस्य, वृद्धानां, भरतस्य च प्रियं, तत् कुरु।” कैकेयी, दुष्टसंकल्पा, पतिस्य विविधं दुःखितं विलापं शुद्धहृदयस्य अश्रुप्रस्रवणं श्रुत्वा, किंचिदपि न वदति। तदा राजा, प्रियं पत्नीं पुत्रनिर्वासनस्य विरोधिनीं दारुणवाचां दृष्ट्वा, पुनः मूर्च्छितः, शोकात् भूमौ पतितः। एवं शोकसन्तप्तस्य राज्ञः सा रात्रिः श्वासन् व्यतीता; तं उत्थापयितुं प्रयत्नं कृत्वा, स राजा तान् निषिद्धवान्। एवं चतुर्दशे सर्गे समाप्ते, पञ्चदशे सर्गे, दशरथः, पुत्रशोकाभिभूतः, मूर्च्छितः, भूमौ पतितः, तडित्वन् स्थितः, कैकेयीं प्रति इक्ष्वाकुवंशजं वचनं उवाच।