कैकयीं प्रति क्रूरवचनानि यः कः किमर्थं उक्तवान्, रामस्य वनगमनं भरतस्य अभिषेकश्च इति, राजा दशरथः अत्यन्तदुःखितः सञ्जातः। तस्य मनसि शोकः प्रवर्तते—स्त्रियः स्वार्थपराः, कपटीः; सर्वास्त्रियः न, केवलं भरतजननी तु। “त्वं, दारुणा, व्यर्थलाभनिरता, दुःखाय मम स्थापितासि; मयि वा रामे वा, यः तव हिताय वर्तते, किं अप्रियं पश्यसि?” इति राजा ताम् अभ्यनूनयत्। स्निग्धबन्धनानि अपि, पितरः पुत्रं, पत्न्यः पतिं परित्यज्यन्ते; रामस्य दुःखं दृष्ट्वा, लोकः सम्पूर्णः विक्षिप्येत। किन्तु, यदा पुत्रं, देवसमानं, अलङ्कृतं, समीपं आगच्छन्तं पश्यामि, नवयौवनं प्राप्तमिव हर्षितोऽस्मि। सूर्येण विना कर्म सम्भवति, वर्षदेन विना वर्षः भवति; किन्तु रामं गच्छन्तं दृष्ट्वा, जीवितुं कश्चन समर्थः न—एवं मम निश्चितम्। “विनाशकामिनी, शत्रु, गृहे मृत्युसमानां त्वां अहं धारयामि; दीर्घकालं सर्पमिव त्वां हृदये धृत्वा, मूढतया विषेण हतः अस्मि। मम, रामस्य, लक्ष्मणस्य च गत्वा, भरतः त्वया सह राज्यं कुर्यात्; नगरं, राष्ट्रं, कुलं नाशय, शत्रुभ्यः हर्षं कुरु। दारुणवृत्ते, आपदाघातिनि, आज क्रूरवचनानि बलात् उक्तानि; किं ते दन्ताः न पतन्ति, न सहस्रशः भञ्ज्यन्ते?” रामः कदापि क्रूरं वचनं न उक्तवान्, न च क्रूरवाक्यं जानाति; कथं तस्य दोषं पश्यसि, यः सदा प्रियं वदति, गुणैः प्रशंस्यते? भूमिः पततु, ज्वलतु, विनश्यतु, सहस्रशः भञ्ज्येत—कैकयराजस्य रेणु, यः मम अनिष्टं करोति, तव घोरं आज्ञां न करिष्यामि। त्वं, किञ्चिद् असृज्य, सत्यं निष्ठां लङ्घयन्ती, कुलनाशकारिणी, कटुवचनप्रिया, मिथ्यावादिनी, दूषितमना, हृदयबन्धनानि दग्धुमिच्छन्ती, तव सहवासं न सहनं शक्नोमि। जीवितं न अस्ति—सुखं कथं स्यात्? पुत्रेण विना, आत्मवत् पुत्रान् यः स्नेहयति, तस्य कः हर्षः? हे देवि, मम अनिष्टं मा कुरु—त्वदीयं पादौ स्पृशामि, कृपां कुरु। एवं, भूमिपतिः शोकग्रस्तः, स्त्रीशक्त्या हृदि गृहीतः, राणीं प्रसारितपादां पतितः, विषण्णः इव। अथ शृणु—अयोध्याकाण्डस्य त्रयोदशसर्गः आरभ्यते। राजा दशरथः, ययातिवत् स्वर्गात् पतितः, अशोभनीयस्थितौ शयाने। सा, भयशून्या, आपदां पश्यन्ती, अनिष्टफलप्रार्थिनी, पुनः तं वाञ्छितं वरं याचितुम् आरब्धा। “सत्यव्रतधारी, दृढप्रतिज्ञः इति त्वं गर्वं करोति; तर्हि किमर्थं मम वरं दातुं विलम्बसे?” इति तं अभ्यवदत्। कैकयीवचनात्, दशरथः शोकाभिभूतः, किञ्चित् विलम्ब्य, क्रोधेन, उत्तरं दत्तवान्। “मम मृत्युपर्यन्तं, रामे वनं गते, हे अनर्हे, तव कामं साधय, शत्रून् नाशय। स्वर्गे अपि, रामस्य कारणात्, देवैः निन्दां सहनं मे कष्टम्। यदि कैकयीस्नेहेन, रामं वनवासं प्रेषयामि, सत्यं वदामि, तर्हि असत्यं स्यात्। श्रमेन, पुत्रहीनः सन्, महाबलिनं दीप्तं रामं पुत्ररूपेण प्राप्तवान्; कथं तं परित्यज्येयम्?” “कथं रामं, पद्माक्षं, वीरं, विद्वानं, क्रोधविजितं, क्षमायुक्तं, स्वहस्तेन वनं प्रेषयामि? कथं प्रियं, नीलपद्मसमानं, दीर्घबाहुं, महाबलिं, दण्डकवनवासं प्रेषयामि? कथं सुखसंस्कारं, दुःखार्हं न, रामं दुःखं पश्येयम्? यदि दुःखं विना एष परिवर्तनः स्यात्, तर्हि सुखं लभेयम्, रामाय न दुःखम्।” “संसारे, अद्वितीयं अपमानं मम स्यात्, शोकात्, मोहितमना, विलपन्तः। सूर्यः अस्तं गतः, रात्रिः आगता; सा रात्रिः, चन्द्रमण्डलशोभिता, दुःखितस्य राज्ञः व्यतीता। दशरथस्य, शोकनिःश्वासस्य, रात्रिः न याति, सः अविरतं शोकमयम् अपश्यत्।” “कृपा दर्शय, हे सौम्ये; अञ्जलिं कृत्वा याचामि। अन्यथा, शीघ्रं गच्छ—निर्दयां त्वां द्रष्टुं न इच्छामि। क्रूरकैकयीकारणात्, मम अनिष्टं, तां द्रष्टुं बाध्ये; इत्युक्त्वा, राजा अञ्जलिं कृत्वा कैकयीं प्रति वदति। राजधर्मं जानन्, राजा पुनः कैकयीं प्रसादयितुं यत्नं कृतवान्, दुःखितः, सदाचारः, तव समर्पितः, मृत्युसमीपस्थः च।” “सौम्ये, विशेषतः राज्ञे, प्रसादं कुरु; त्वं न व्यर्थं मम वचनं शृणोषि, सुविशालजघने। कृपां कुरु, युवति, त्वं दयासिन्धु; प्रसन्ना भव, रामः अखण्डराज्यं त्वत्तः प्राप्नुयात्। रामः, श्यामलोचनः, राज्यं प्राप्नुयात्; त्वं परमकीर्तिं लभेः। सुभ्रू, सुमुखि, एष प्रियं कार्यं कुरु, मम, रामस्य, जनस्य, वृद्धानां, भरतस्य च।” कैकयी, दुष्टचेतना, पतिसमवाच्यं, विविधं, दुःखमयम्, शुद्धहृदयस्य, अश्रुपूर्णस्य, पतिस्य वचनं शृण्वाना, किंचित् न वदति। तदा राजा, प्रियतमा, पुत्रवनवासे विरुद्धं, कटुवचनप्रवृत्तां दृष्ट्वा, पुनः मूर्छितः, भूमौ पतितः, शोकग्रस्तः। एवं शोकितस्य राज्ञः, सा रात्रिः दुःखस्फुरणेन व्यतीता; उत्थापयितुं यत्नं कृतवन्तः, तु सः उत्तमराजा तान् निषेधितवान्। एवं अयोध्याकाण्डस्य चतुर्दशसर्गः समाप्तः।