राघवः या दिव्यवस्त्रैः भूषितः, सुखे चिरकालं स्थितः, स कथं काषायवासाः भविष्यति? कस्येदं कठोरं वचनं, यथा रामस्य वनगमनं भरताभिषेकश्चोच्यते? नारीषु धिक्, यः स्वार्थपराः, मायाविन्यश्च; न सर्वासु, केवलं भरतमातृषु। त्वं, निःस्नेहः, तुच्छलाभे प्रवृत्ता, दुःखाय मम नियोजिता; किम् अहितं पश्यसि मयि वा रामे वा, यः सदा तव हिते प्रवृत्तः? पितरः अपि पुत्रान् परित्यजन्ति, भार्याश्च पतिं त्यजन्ति, यद्यपि स्नेहेन बद्धाः; रामस्य विपत्तिं दृष्ट्वा, सर्वं जगत् विक्षिप्येत। यदा मम पुत्रः, देवकुमारसदृशः भूषितः, मम समीपं आगच्छति, तदा अहं नूतनवत् प्रहृष्ये, यौवनमिव पुनः प्राप्नोमि। सूर्ये न सति अपि प्रवृत्तिः स्यात्, वृष्टिकर्तरि न सति अपि वृष्टिः स्यात्; किन्तु रामं इतः गच्छन्तं दृष्ट्वा, कः जीवेत् इति मम निश्चयः। त्वं, यः नाशकामिनी, दुष्टमित्ररूपा, गृह एव मृत्युमिव मया धारिता; दीर्घकालं त्वां हृदि नागमिव स्थितां, मूढतया विषेण घातिता अस्मि। मया, रामे च लक्ष्मणे च गच्छति, भरतः त्वया सह राज्यं कुर्यात्; नगरं, राज्यं, बान्धवान् नाशय, शत्रूनां तव च प्रियं कुरु। त्वं, यः क्रूराचारिणी, आज्ञया कठोरं वचनं वदसि; किं ते दन्ताः न पतन्ति, न सहस्रधा विदीर्यन्ते, इदृशं वदन्त्याः? रामः कदापि कठोरं वा अप्रियं वा वचनं न उक्तवान्, न च क्रूरवाक्यं जानाति; कथं तस्य दोषं पश्यसि, यः सदा प्रियं वदति, गुणैः सदा स्तूयते? पत, ज्वल, विनश्य, भूमिं सहस्रधा विदारय; अहं तव घोरां आज्ञां न पालयिष्यामि, हे केकयराजकन्ये, या मम अहिताय। त्वं, यः तीक्ष्णवाचः, मिथ्यायाम् रममाणा, दूषितचित्ता, स्वकुलनाशिनी; त्वया सह अहं स्थातुं न शक्नोमि, या हृदयदाहिनी, बन्धनानि च दग्धुम् इच्छसि। मम जीवितं नास्ति—कुतः सुखम्? पुत्रेण विना, स्वात्मवत् पुत्रेषु स्नेहवतां कः आनन्दः? हे सुभगे, मा मम अहितं कुरु—तव पादौ स्पृशामि, दया कुरु। स भूमिपालः, पुत्रशोकविह्वलः, स्त्रियाः बलात् वशीकृतः, रुदन् रानीं पादयोः पतितः, पतितवत्। अथ वयं शृणुमः—श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते, अयोध्याकाण्डे त्रयोदशोऽध्यायः आरभ्यते। स राजा, स शयाने, ययातिवत् स्वर्गात् पुण्यक्षये पतितः, न शोभनस्थितौ स्थितः। सा नारी, निर्भया, भयमपि पश्यन्ती, स्वार्थे स्थिता, पुनः तदेव वरं याचते। "सत्यव्रतधारिणं त्वां वदन्ति—किं मां वरं दातुम् विलम्बसे?" इति तया उक्तः, दशरथो राजा, शोकसंविग्नः, क्रोधेन च, क्षणं निरुत्तरः, विमूढवत् प्रत्युवाच। "मम मृत्यौ, रामे च वने गते, हे अनार्ये, त्वं स्वमनोरथं साधय, शत्रून् हत्वा सुखिनी भव। स्वर्गे अपि, अहं देवानां निन्दां सहिष्ये, रामस्य कारणात्—कथं तद् सहिष्ये? यदि कैकेयीं प्रति स्नेहात् रामं वनं प्रेषयामि, सत्यं वदामि, तर्हि तत् असत्यं स्यात्। महता प्रयासेन, अपुत्रेण मया महाबलः तेजस्वी रामः प्राप्तः; कथं तं परित्यजामि? कमललोचनं, जितक्रोधं, क्षमाशीलं रामं, कथं स्वहस्तेन निर्गमयामि? सुकुमारं, नीलोत्पलसदृशं, दीर्घबाहुं, महाबलम्, रामं, दण्डकावनवासाय कथं प्रेषयामि? सुखसंस्कृतं, दुःखायोग्यं, प्राज्ञं रामं दुःखं प्राप्नुवन्तं कथं पश्येयम्? यदि अस्य परिवर्तनं दुःखरहितं स्यात्, तर्हि सुखं प्राप्नुयाम्, यः दुःखार्हः न।" "नूनं, इदानीं जगति अप्रतिमं निन्दां प्राप्स्यामि, यः एवं शोकाकुलः विलपामि।" सूर्य अस्तं गतः, रजनी समुपस्थिताऽभूत्; सा रात्रिः चन्द्रमण्डलशोभिता, शोकातुरस्य राज्ञः व्यतीता। दशरथस्य, श्वसन्तस्य, दुःखितस्य, सा रात्रिः नातिवर्तत; स निरन्तरं शोकमग्नः। "दया कुरु, हे सुमुखि; अञ्जलिं कृत्वा याचामि; अथवा, गच्छ शीघ्रं—न तव निर्दयां द्रष्टुम् इच्छामि।" इति तेन उक्तम्। कैकेयीं प्रति, या मम दुःखहेतुः, तस्याः कृते मया एषा दृष्टा; इति उक्त्वा, राजा अञ्जलिं कृत्वा कैकेयीं सम्बोधयामास। राजधर्मवित् राजा, दुःखितः, सदाचारवान्, तव प्रति भक्तः, प्रायशः जीवितपर्यन्तः, पुनः कैकेयीं प्रसादयितुम् उद्यतवान्। "दया कुरु, हे सुमुखि, विशेषतः राज्ञि; न मया एषा वाणी व्यर्था उक्ता, हे सुश्रोणि। प्रसादं कुरु, हे यौवने, त्वं दयालु; प्रीयस्व, देवी, रामः तवात् अव्ययम् राज्यं प्राप्नुयात्।" "रम्यनेत्रः रामः राज्यं प्राप्नुयात्; त्वं परमं यशः प्राप्स्यसि। प्रियं कुरु, यत् मम, रामस्य, जनस्य, वृद्धानां, भरतस्य च हितम्।" कैकेयी, पापकर्मणा, पतिसम्बोधनं दुःखपूर्णं विलापं श्रुत्वा, यः शुद्धहृदयः, अश्रुपूर्णलोचनः, न किंचित् अवदत्। तदा राजा, प्रियां भार्यां पुत्रनिष्कासनं प्रति कठोरवाचिनीं दृष्ट्वा, पुनः मूर्च्छितः भूमौ पतितः। एवं, शोकाकुलस्य राज्ञः सा रात्रिः व्यतीता, स श्वसन्नेव; तं बोधयितुम् इच्छन्तः, स राजा प्रतिषेधयामास।