राजा दशरथः, दुःखसन्तप्तः, कैकेयीं प्रति विषण्णहृदयः, व्यथितवदनः, इदं वचनं प्राह—"यदा अहं मृतः भविष्यामि, रामः च पुरुषश्रेष्ठः वनं गतः स्यात्, तदा त्वं पुत्रेण सह विधवा राज्यं शासिष्यसि। हे राजकुमारी, भाग्यवशात् मम गृहे वससि; मम लोकसम्मानस्य निश्चयेन हानिः भविष्यति, लज्जा च; सर्वेषु जीवेषु, अहं पापकर्मा इति अवमानितः स्याम्।" "मम पुत्रः रामः, यः पुनः पुनः शोभनैः रथैः गजैः अश्वैः च याति, सः कथं महावने पद्भ्याम् विचरिष्यति? भोजनकाले, कर्णाभरणधारी पाचकाः रम्यं खाद्यं पेयं च तस्मै रचयन्ति, अहं तेषां पुरतः। सः कथं कष्टं, अम्लं, तिक्तं, कटुं च वन्यं खाद्यं भक्षयित्वा जीविष्यति?" "यः शोभनवस्त्रैः भूषितः सुखाभ्यस्तः च आसीत्, सः रामः कथं काष्ठवस्त्रधारी भविष्यति? कस्य क्रूरवचनानि एतानि उक्तानि—रामस्य वनगमनं भरतस्य अभिषेकः च? स्त्रियः धिक्, ताः स्वार्थपराः, मायायुक्ताः; सर्वासां स्त्रीणां न वदामि, केवलं भरतजननीम्।" "त्वं, निर्दया, तुच्छार्थलाभे प्रवृत्ता, दुःखाय मे स्थितासि; किम् अप्रियं मयि वा, रामे वा, यः तव हिताय प्रवर्तते, पश्यसि? पितरः अपि पुत्रान् त्यजन्ति, पत्न्यः अपि पतिं, गाढस्नेहबन्धनाः अपि; सत्यं, समस्तं जगत् विक्षिप्यते, रामं दुःखार्णवे पतितं दृष्ट्वा।" "यदा मम पुत्रं देवसमं भूषितं समीपं आगच्छन्तं पश्यामि, तदा नवः इव सन्तोषः जायते, यौवनं पुनः प्राप्तवान् इव अनुभवामि। सूर्ये न सति अपि, कार्यं भवेत्; वर्षदायके न सति अपि, वर्षः भवेत्; किन्तु रामं इतः प्रयान्तं दृष्ट्वा, जीवितुं कश्चन न शक्यते—एवं मम निश्चयः।" "हे विनाशकामिनि, शत्रुवेषधारिणि, त्वं मृत्युवत् मम गृहे स्थितासि; अहो, अहं दीर्घकालं त्वां नागवत् हृदि धारयामि, मूढः सन् तव विषेण हतः अस्मि। मया, रामेण, लक्ष्मणेन च गृहे न सति, भरतः त्वया सह राज्यं कुर्यात्; नगरं, राज्यं, बान्धवान् च विनाशय, शत्रुभ्यः तव च प्रियं कुरु।" "त्वं, क्रूराचारिणि, आपद्विनिपातिनी, अद्य बलात् कठोरं वचनं भाषसे; किमर्थं तव दन्ताः न पतन्ति, न सहस्रधा भग्नाः भवन्ति, एतादृशं वचनम् उक्त्वा? रामः कदापि कठोरं वा अप्रियं वा वचनं न उक्तवान्, क्रूरम् वक्तुं अपि न जानाति; कथं तस्मिन दोषं पश्यसि, यः सदा प्रियं वदति, गुणैः सदा प्रशंस्यते?" "पततु, ज्वालाम् कुरु, नश्यतु, वा भूमिः सहस्रधा विदीर्यताम्—तव घोरं आज्ञां न करिष्यामि, हे केकयराजकण्टक, यः मे दुःखाय। त्वं, यः सदा तीक्ष्णवचनी, मिथ्याव्यवहारी, दूषितमना, स्वकुलनाशिनी, अहं तव सह न जीवितुं शक्नोमि, तव हृदयदाहाय, सर्वबन्धनभङ्गाय, अप्रियाय।" "मम जीवितं न अस्ति—कथं सुखं स्यात्? पुत्रे न सति, आत्मवत् पुत्रान् यः स्नेहयति, तस्य कः सन्तोषः? हे देवी, माम् न दुःखं कुरु—पादौ स्पृशामि, कृपां कुरु।" एवं भूमिपतिर्दुःखार्तः, स्त्रीशक्त्या हृदयग्राह्यः, रुदन् रानीं पादयोः पतितः, यथा भग्नः जनः पतति। ततः श्रीवाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे त्रयोदशोऽध्यायः आरभ्यते। राजा दशरथः, ययातिवत् स्वर्गात् पतितः, शोचन् अनर्हस्थितौ शयाने। सा स्त्री, निर्भया, आपद् दृष्ट्वा अपि, यः कामः केवलं हान्युद्भवः, पुनः तं एव वरं याचितवती। "त्वं सत्यव्रतधारिणं राजानं इति गर्वं वहसि; तर्हि किमर्थं वरदाने विलम्बं करोषि?" इत्युक्ते कैकेय्याः, दशरथः क्षणं मोहितः, क्रोधेन अभिभूतः, प्रत्युवाच। "यदा अहं मृतः, रामः वनं गतः, हे अनार्हे, तदा तव कामं पूरय, शत्रून् नाशयित्वा सुखं भव।" "स्वर्गे अपि, रामस्य कारणात्, देवैः तिरस्कृतः भविष्यामि—कथं तं सहनं शक्यते, अहो। यदि कैकेयीस्नेहात् रामं वनवासाय प्रेषयामि, चेद् सत्यं वदामि, तर्हि तदसत्यं भविष्यति।" "महाप्रयत्नेन, पुत्रहीनः सन्, तेजस्विनं रामं पुत्ररूपेण प्राप्तवान्; कथं तं परित्यजामि? कथं रामं, पद्मनयनं, बलिनं, विद्वानं, क्रोधविजितं, क्षमायुक्तं, स्वहस्तेन वनवासाय प्रेषयामि? कथं प्रियं, नीलोत्पलवर्णं, दीर्घबाहुं, महाबलम् रामं दण्डकवनवासाय प्रेषयामि?" "कथं दुःखं ज्ञातं रामं, सुखाभ्यस्तं, दुःखायोग्यं, पश्येयम्? यदि एष परिवर्तनः तस्य दुःखं विना भवेत्, तदा अहं सुखं लभेय, रामः दुःखायोग्यः।" "नूनं, अप्रतिमं लज्जा मम लोकमध्ये भविष्यति, यथा अहं एतद्विधं विलपन्, मोहितमना।" "सूर्ये अस्तं गते, रात्रिः आगता; सा रात्रिः, चन्द्रमण्डलशोभिता, दुःखार्तस्य राज्ञः व्यतीता। दशरथस्य, शोकसन्तप्तस्य, रात्रिः न व्यतीता, सः निरन्तरं विषण्णः श्वसन्।" "कृपां कुरु, हे सौम्ये; अञ्जलिं कृत्वा प्रार्थयामि। अन्यथा, शीघ्रं गच्छ—निर्दयां त्वां द्रष्टुं न इच्छामि।" "तस्य क्रूरायाः कैकेय्याः, मम दुःखस्य कारणायाः, दर्शनं कर्तव्यम्; इत्युक्त्वा, राजा अञ्जलिं कृत्वा कैकेयीं सम्बोधितवान्।" "राजधर्मज्ञः, दुःखार्तः, सदाचारवान्, तव भक्तः, प्रायः जीवितपर्यन्तः, पुनः कैकेयीं प्रसादयितुं यत्नं कृतवान्।" "हे सौम्ये, विशेषतः राज्ञः कृपां कुरु; अहं तव प्रति एतानि वचनानि व्यर्थं न उक्तवान्, हे शुभवपुषि।" एवं दशरथस्य दुःखपूर्णं कैकेयीं प्रति विलापं, रामस्य वनगमनं, भरतस्य अभिषेकं च, श्रीवाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे वर्णितम्।