स तदा कौसल्यां सुमित्रां माम् अपि च स्वैः त्रिभिः पुत्रैः सह नरकं नीत्वा, त्वं कैकेयि सुखिनी भविष्यसि। मयि रामे च परित्यक्ते त्वं नित्यसम्मितं अचलं च इक्ष्वाकुवंशं, सदा पूजितं, किं तु सम्प्रति विप्लुतं, शासनं करिष्यसि। यदि रामस्य वनवासः भरतस्य रोचते, मम प्राणान्ते स न मां पिण्डोदकं दद्यात्। मम निधनकाले च रामे पुरुषर्षभे वनं गते, त्वं पतिव्रता विधवा इव राज्यं स्वपुत्रेण सह पालयिष्यसि। त्वं राजकन्ये मम गृहे दैवयोगात् स्थित्वा, मम लोकेऽवमानः निश्चितः, मम च निन्दा अपि। सर्वेषां भूतानां मध्ये पापकर्मणीति गर्हितो भविष्यामि। कथं मम रामः पुनः पुनः सुवर्णरथैः गजैः अश्वैः च यः यातुं शीलितः, स महावने पद्भ्याम् एव विचरिष्यति? भोजनकाले मया अग्रे गच्छद्भिः कर्णाभरणभूषितैः पाकिभिः तस्य प्रियं खाद्यपेयम् उपपाद्यते स्म। स मम पुत्रः कथमिदानीं कटुकतिक्ताम्लं मृगमांसं खादित्वा जीविष्यति? यः शुभैः वस्त्रैः भूषितः सुखभोगे च दीर्घकालं स्थितः, स रामः कथमिदानीं वाल्कलधारी भविष्यति? कस्येदं कठोरं वचनं, रामस्य वनगमनं भरतस्याभिषेकश्च, इति उक्तम्? धिग् स्त्रियः—परद्रोहिण्यो हि स्वार्थनिष्ठाश्च; न सर्वास्त्रियः, केवलं भरतस्य मातरं वदामि। त्वं क्रूरकर्मणि, अर्थनिष्ठे, दुःखाय मम स्थापितासि; किं दुःखं मयि, किं वा हिते रामे पश्यसि? पितरः अपि पुत्रान् त्यजन्ति, भार्याः पतिं परित्यजन्ति, यद्यपि गाढस्नेहबद्धाः; रामे विपत्तिं प्राप्ते लोकोऽयं नश्येत् इति नूनम्। यदा तु मम पुत्रं देवसमं भूषितं समागतम् पश्यामि, तदा तं पुनः नवमिव दृष्ट्वा यौवनं प्राप्तवतीव प्रमोदामि। सूर्येऽपि न सति कर्म स्यात्, वृष्टिकर्तरि न सति वृष्टिः स्यात्; किन्तु रामं इतः प्रयान्तं दृष्ट्वा कश्चिदपि जीवेत्, इति मम निश्चयः। त्वं, नाशकामे, शत्रुभूते, गृहे मृत्युवत् मया धारिता, अहो, दीर्घकालं नागमिव हृदि स्थित्वा, मन्दात्मना विषेण हता अस्मि। मयि रामे लक्ष्मणे च गतवति, त्वं भरतेन सह राज्यं पालय, पुरीं राष्ट्रं कुलं च नाशय, शत्रूणां तव च प्रियं कुरु। त्वं, क्रूरकर्मणि, आज्ञया दुःखप्रदं वदसि; तव दन्ताः किमर्थं न पतन्ति, न भिद्यन्ते सहस्रधा, एतादृशं वदन्त्याः? रामः कदापि कठोरं वा अप्रियं वा वचनं न वदति, न च क्रूरं वक्तुं जानाति; कथं तं सदैव प्रियवादिनं गुणगणैः प्रशस्तं दूषयसि? पत, दह, नश्य, वा भूमिः सहस्रशः विदीर्णा भवतु—न तव घोरं वचनं करिष्यामि, हे केकयराजकन्ये, यद् अहितं मम। त्वं, तीक्ष्णवाचि, मिथ्यावादरता, दूषितचित्ते, स्वकुलनाशिनी, अहं त्वया सह न वत्स्ये, या हृदयं बन्धूंश्च दग्धुमिच्छसि। मम प्राणा न सन्ति—कुतः सुखम्? पुत्रवियोगे माता पितरौ किम् आनन्दं लभेते? हे भामिनि, मां मा हिंसीः, तव पादौ स्पृशामि, दया कुरु। स भूमिपालः विलपन् दुःखार्तः स्त्रीशक्त्या हृदि गृहीतः, स रत्नमिव पतितम्, महाराजः तस्याः पत्न्याः पादयोः पतितः। एवमयोध्याकाण्डस्य त्रयोदशोऽध्यायः शृणु। स तु नृपतिः, ययातिरिव पुण्यक्षये स्वर्गात् पतितः, शयानेन तेन शोकार्तेन, तस्य न शोभनं स्थितिम्। सा तु स्त्री, निर्भया सन्निपातदर्शिनी, स्वेच्छया दुःखायै, पुनः तमेव वरेण्यम् अवदत्। त्वं सत्यव्रतधर्मिष्ठः इति गर्वं वहसि, राजन्; किमर्थं मम वरे विलम्बसे? एवं कैकेय्या उक्तः दशरथो राजाऽशक्तः कोपसंयुक्तः, मुहूर्तं विलम्ब्य, मोहित इव, प्रत्युवाच। मम निधनकाले रामे च वने गते, हे अनार्ये, तव प्रियं कुरु, शत्रून् हत्वा सुखिनी भव। स्वर्गेऽपि देवैः रामस्य कृते निन्दां सहिष्ये, कथं तां सहिष्ये, हन्त? यदि कैकेयीस्नेहात् रामं वनं प्रेषयामि, सत्यम् इति वदामि, तर्हि तदसत्यं भविष्यति। महत् प्रयत्नेन, अपुत्रेण मया, तेजस्वी रामो लब्धः; कथं तं परित्यजामि? कमललोचनं वीरं विनीतं जितक्रोधं क्षमावतं रामं कथं त्यजामि? प्रियदर्शनं नीलोत्पलवर्णं दीर्घबाहुं महाबलम् रामं दण्डकवनवासाय कथं प्रेषयामि? सुखसंस्कृतं, दुःखायोग्यं, बुद्धिमन्तं रामं दुःखं प्राप्नुवन्तं कथं पश्येयम्? यदि अस्य परिवर्तनं दुःखरहितं स्यात्, तदा मम सुखं स्यात्, रामस्य दुःखार्हत्वाभावात्। नूनम्, एषा लोकेऽप्रतिमानिन्दा मम भविष्यति, यथा अहं एवं विलपामि, मोहितचित्तः। सन्ध्या समायाता, रजनी चन्द्रमण्डलशोभिता, तस्य पीडितस्य राज्ञः व्यतीयाय। दशरथस्य निरन्तरं शोकार्तस्य, निशा न व्यतीयाय, सः श्वसन् श्वसन् दुःखितः। दया कुरु, हे सौम्ये; कृताञ्जलिरस्मि। अथवा त्वं तत्क्षणाद् गच्छ, न हि अहं निर्दयां त्वां द्रष्टुम् इच्छामि।