स राजा दशरथः, दुःखेन विवर्णमुखः, कैकेयीं प्रति सान्त्वनपूर्वकं दुःखार्तया वाचा कथयामास—"यदि कौसल्या मां रामं च स्वसुतांश्च त्यजेत्, दुःखभारं सोढुं न शक्नुवन्ती, सा देवी केवलं मम पृष्ठतः गमिष्यति। त्वं, कैकेयि, कौसल्यां सुमित्रां मां च त्रिभिः पुत्रैः सह नरकं नयित्वा, ततः सुखिनी भविष्यसि। मया रामेण च त्यक्ते त्वं, सततं पूजितं अचलमिक्ष्वाकुवंशं, सम्प्रति विक्षिप्तं, राज्यं शासनं करिष्यसि। यदि रामस्य वनवासः भरतस्य प्रियः स्यात्, मम प्राणान्ते भरतः मम श्राद्धकर्म न करोतु। मम निधनानन्तरं च रामे वनं गते सति, त्वं पत्युः वियोगिनी राज्यं पुत्रेण सह शासनं करिष्यसि। हे राजपुत्रि, दैवयोगात् मम गृहे वससि; मम लोकगर्हा निश्चितं, मम अपमानश्च; सर्वेषां प्राणिनां मध्ये दुष्कृतकरीति निन्दितो भविष्यामि। मम पुत्रः रामः, यः पुनः पुनः शोभनैः रथैः नागैः अश्वैः च विहृत्य अभ्यस्तवान्, कथं महान् वने पादचारी भविष्यति? भोजनसमये, श्रोणीयुक्ताः पाचकाः मम पुरतः रम्याणि खाद्यानि पेयानि च तस्य समर्पयन्ति स्म। स कथं कषायं तिक्तं कटुकं च वन्यं भोजनं भुञ्जानः जीविष्यति? यः शुभवस्त्रैः भूषितः सुखसंवृद्धः, स कथं वाल्कलधारी भविष्यति? कस्य क्रूरवाक्यं एतदिति—रामस्य वनगमनं भरताभिषेकश्च—एवं भाषितम्? नारीषु धिक्, यः स्वार्थपरायणा विचित्रा; सर्वान् न स्तौमि, केवलं भरतमातृं वदामि। त्वं, निर्दयवृत्ते, व्यर्थेऽपि लाभकामिनी, मम दुःखायै स्थापितासि; किं दुःखं मयि वा रामे वा, हितकारीणि, पश्यसि? पिता अपि पुत्रं, पत्नी अपि पतिं, गाढस्नेहेन बन्धनं त्यजेयुः; रामे आपन्ने, सर्वं जगत् विक्षिप्तं स्यात्। किं तु, यदा मम पुत्रं देवसमवर्णं समुपसर्पन्तं पश्यामि, तदा नूतनं दृष्ट्वेव हृष्टः, यौवनमिव प्राप्नोमि। सूर्येऽपि विना क्रियाः स्युः, वृष्टिकर्तुः विना अपि वृष्टिः स्यात्; रामेऽत्र गच्छति, केनापि जीवितुम् शक्यं न, इति मे निश्चयः। हे नाशकामे, शत्रुवद् अन्तर्बद्धे, त्वां मृत्युमिव गृहं प्रविष्ट्वा धारितवान्; दीर्घकालं त्वां भुजङ्गमिव हृदि धारयित्वा, स्वमूढ्या विषेण हतः अस्मि। मया रामेण लक्ष्मणेन च गच्छद्भिः, भरतः त्वया सह राज्यं कुर्यात्; नगरं राष्ट्रं बन्धून् च विनाशय, शत्रूणां स्वस्य च प्रियं कुरु। त्वं, क्रूराचारिणि, आपत्तिप्रहारिणि, अद्य बलात् कठोरं वचनं वदसि; तव दन्ताः किमर्थं न पतन्ति, न सहस्रधा भिद्यन्ते, एतादृशं वदन्त्याः? रामः कदापि कटुवचनं न उक्तवान्, न च तस्य क्रूरवाक्यज्ञानम्; सदा प्रियवक्ता, गुणैः स्तुतः, तस्मिन्कथं दोषं पश्यसि? पत, दह, विनश्य, वा भूमिः सहस्रधा विदीर्यताम्; अहं तव घोरं शासनं, केकयराजकन्ये, न करिष्यामि। त्वं, यः वचांसि तीक्ष्णानि, मिथ्यायुक्ता, दुष्टचित्ता, स्वकुलनाशिनी, अहं त्वया सह जीवितुं न शक्नोमि; त्वं हृदयं बन्धूंश्च दग्धुं इच्छसि। मम जीवितं नास्ति; कथं सुखं स्यात्? पुत्रवत्याः प्रियं विना कः प्रीणाति? हे देवि, माम् एतादृशं दुःखं मा कुरु; तव पादौ स्पृशामि, दया कुरु। एवं विलपन्तं नृपतिं, स्त्रीबलवशं गतं, पादयोः पतितं, पतितवत् रजःस्पृष्टं, दुःखार्तं, जननी पश्यन्ति स्म। अथ वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डे त्रयोदशोऽध्यायः प्रवर्तते। स महात्मा राजा, ययातिरिव स्वसुकृतक्षये दिवः पतितः, शयानेन अशोभनया स्थित्या तस्थौ। सा स्त्री, निर्भया, परं भयमन्विच्छन्ती, स्वार्थकामिनी, पुनः तमेव वरं याचितुम् आरब्धवती। सा उवाच—"राजन्, त्वं सत्यव्रतधारणः इत्यभिमानं करोति; तत्किमर्थं वरदानाय विलम्बसे?" इति। एवं कैकेय्या उक्तः स राजा दशरथः, संतप्तः, मोहाविष्टः, किञ्चित्कालं वितर्क्य, क्रोधसंयुक्तः प्रत्युवाच। "मम निधनानन्तरं च रामे वने गते, हे अनर्हे, त्वं स्वमनोरथं पूरयित्वा शत्रून् निःक्षिप्य सुखिनी भव। स्वर्गेऽपि, अहं देवानां तिरस्कारं रामस्य कृते सोढुं न शक्नोमि; कथं तद् सहिष्ये? यदि कैकेयीं प्रति स्नेहात् अहं रामं वनं प्रेषयामि, सत्यं वदामि, तर्हि एतत् मिथ्याभविष्यति। महता प्रयत्नेन, अपुत्रेण मया महाबलः रामः लब्धः; कथं तं त्यजेयम्? कमललोचनं, वीरं, विनीतं, क्रोधजितं, क्षमापरायणं रामं, स्वहस्तेन कथं निर्गमयेयम्? प्रियं, नीलोत्पलसदृशं, दीर्घबाहुं, महाबलम् रामं, दण्डकवनवासाय कथं प्रेषयेयम्? सुखसंवृद्धं, दुःखयुक्तं न कदापि दृष्टवन्तं, ज्ञानीं रामे दुःखदर्शनं कथं सहिष्यामि? यदि एष परिवर्तनः तस्य क्लेशं न कुर्यात्, तर्हि अहं सुखं प्राप्नुयाम्, यः रामः दुःखार्हः न।" एवं विलपन्, मोहविष्टचित्तः, लोकसम्मानस्य अपूर्वं अपमानं प्राप्स्यामि इति निश्चितवान्। सूर्ये अस्तं गते, रजनी चन्द्रमण्डलशोभिता समजायत; सा रात्रिः दुःखार्तस्य नृपतेः दशरथस्य व्यतीता। स राजा, श्वसन्, दुःखार्तः, रात्रिं न व्यतीयाय, शोकवशात् अनिशम् विलपन्।