राजा दशरथः, दुःखातुरः, कैकेयीं प्रति विषण्णः सन्तप्तः च, इदं सम्यक् विवृणोति। "मम मृत्यौ रामः पुरुषश्रेष्ठः वनं गतः सति, प्रियजनाः मम अवशेषाः सन्तः, त्वं किं पापं करिष्यसि? यदि कौसल्या दुःखभारं न सहन्ती, मां रामं च पुत्रांश्च परित्यज्य, सा रानी केवलं मम अनुवर्तिनी भविष्यति। त्वया कैकेय्याः कौसल्या सुमित्रा अहं च त्रीन् पुत्रान् सह नरकं नीताः, तव तु सुखं भविष्यति। मम रामं च परित्यज्य, त्वं इक्ष्वाकुवंशं, यः सदा पूजितः अचलः च, अधुना विक्षिप्तं, शासितुं शक्नोषि। यदि रामस्य वनवासः भरताय प्रियः, तदा मम मृत्यौ भरतः मम श्राद्धं न कुर्यात्। मम मृत्यौ रामः पुरुषोत्तमः वनं गतः सति, त्वं इदानीं पत्युः वियोगिनी राज्यं पुत्रेन सह शासिष्यसि। हे राजकुमारी, भाग्येन मम गृहे स्थित्वा, लोकमध्ये मम निन्दा निश्चितं, अवमानः च; सर्वेषु प्राणिषु, अहं पापकृत् इति तिरस्कृतः भविष्यामि। मम पुत्रः रामः, यः पुनः पुनः रथैः, गजैः, अश्वैः च विहरितः, अधुना महावने पद्भ्यां विचरिष्यति कथम्? भोज्यकाले, कुण्डलिनः पाककर्तारः रम्यं अन्नपानं तस्य निर्मितवन्तः, मम अग्रे। अधुना मम पुत्रः कटु, तीक्ष्णं, तिक्तं, वन्यं खाद्यं कatham जीविष्यति? यः शोभनवस्त्रैः भूषितः सुखे दीर्घकालं स्थितः, स रामः कथं वल्कलवासाः भविष्यति? कस्य क्रूरवाक्यं एतद्, रामस्य वनगमनं भरतस्य अभिषेकः च इति, उक्तम्? नारीषु धिक्, यतः ताः मायाविनः स्वार्थपराः च; सर्वनार्यः न, केवलं भरतस्य मातरं वदामि। त्वं, निष्ठुराः, व्यर्थे लाभे यतन्ती, मम दुःखाय स्थिताः; मम वा रामस्य वा, यः तव हितं आचरति, किम् अप्रियम् पश्यसि? पितरः अपि पुत्रान् त्यजेयुः, पत्न्यः अपि पतिं, गाढस्नेहेन बद्धाः अपि; रामं विपत्तौ स्थितं दृष्ट्वा, लोकः किल विक्षिप्तः भविष्यति। यदा मम देवसदृशः पुत्रः मम समीपं आगच्छति, तदा अहं प्रमोदितः, नवः यौवनं प्राप्तः इव अनुभवामि। सूर्ये न सति, क्रियाः स्युः; वर्षणि न सति, वर्षः स्यात्; रामस्य गमनं दृष्ट्वा, जीवितुं कश्चित् शक्नोति इति मम निश्चयः। त्वं, विनाशकामिनी, शत्रु, च छलरूपेण, मम गृहे मृत्युवत् स्थितवती; अहो, अहं दीर्घकालं तव विषं मम हृदये नागवत् धारयित्वा, मूढः तव विषेण हतः। मम, रामस्य लक्ष्मणस्य च गमनं सति, भरतः त्वया सह राज्यं शासतु; नगरं, राज्यं, बान्धवान् च विनाशय, शत्रूणां तव च हर्षं कुरु। त्वं, क्रूराचरणा, विपत्त्या आघातिनी, अद्य बलात् कठोरं वदसि; किमर्थं तव दन्ताः न पतन्ति, न सहस्रधा विदीर्यन्ति, एतादृशं वदन्त्याः? रामः कदापि न कठोरं अप्रियं वाक्यं उक्तवान्, न च क्रूरवाक्यं जानाति; कथं तं सदैव प्रियवक्ता गुणगणैः पूजितं दोषं पश्यसि? भूमिः पततु, दह्यतु, विनश्यतु, सहस्रधा विदीर्यतु; अहं तव घोरं आदेशं न करिष्यामि, हे कैकेयराजपुत्रि, यः मम अनर्थाय अस्ति। त्वं, यः वचांसि तिक्तानि, मिथ्याविनोदिनी, दूषितमना, स्वकुलनाशकरी, अहं तव सह जीवनं न सहिष्ये, हे अशोभना, यः मम हृदयं बन्धनानि च दाहयितुम् इच्छसि। मम जीवः नास्ति, सुखं कथं स्यात्? पुत्रविना, आत्मवत् पुत्रप्रियाणां किं सुखम्? हे देवी, मां मा हिंसीः; अहं तव पादौ स्पृशामि, कृपां कुरु। स पृथिवीपतिः, शोकातुरः, स्त्रीशक्त्या हृदि गृहीतः, रानीं प्रसारितपादां पतित्वा, भग्नः मनुष्यः इव पतितः। इदानीं वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे त्रयोदशोऽध्यायः आरभ्यते। स महराजः, ययातिरिव स्वपुण्यावसानात् स्वर्गात् पतितः, अशोभनावस्थायाम् शयाने स्थितः। सा महिला, निर्भया, विपत्तिं दृष्ट्वा, स्वार्थकामिनी, पुनः तं वरं याचितुम् आरभत। "त्वं सत्यवादी, प्रतिज्ञास्थिरः इति गर्वं कुरुषे; तर्हि मम वरं किमर्थं विलम्बेन दासि?" इत्युक्ता कैकेय्या, राजा दशरथः, शोकवशात् कोपितः, क्षणं मूकः, ताम् प्रत्युवाच। "मम मृत्यौ रामः वनं गतः सति, हे अनार्ये, तव कामं पूरय, शत्रून् नाशयित्वा सुखं भव। स्वर्गे अपि रामस्य कारणात् देवैः तिरस्कृतः भविष्यामि; कथं तं सहिष्ये? यदि कैकेय्याः स्नेहात् रामं वनं प्रेषयामि, सत्यं वदामि, तर्हि असत्यं भविष्यति। महत् प्रयत्नेन, अपुत्रस्य, तेजस्विनं रामं पुत्ररूपेण प्राप्तवान्; कथं तं त्यजामि? कम् प्रकारेण करपृष्ठेन रामं, पद्माक्षं, वीरं, विद्वान्, क्रोधजितं, क्षमायुक्तं, वनं प्रेषयामि? कथं प्रियं, नीलोत्पलवर्णं, दीर्घबाहुं, महाबलम् रामं दण्डकवनं प्रेषयामि? कथं सुखसंसक्तं, दुःखाय अयोग्यं, बुद्धिमन्तं रामं दुःखं पश्येयम्? यदि एषां परिवर्तनं तस्य दुःखं न जनयेत्, तदा सुखं प्राप्नुयाम्, रामस्य, यः दुःखाय अयोग्यः।" एवं विलपन्तं, मोहितचित्तं, लोकस्य अप्रतिमं निन्दा निश्चितं। सूर्यास्ते, रात्रिः आगता; सा रात्रिः, चन्द्रमण्डलशोभिता, तस्मिन शोकातुरे नरेन्द्रे व्यतीता।