सत्यं वदामि—दशरथो बालिशः कामानुगः च, यः स्त्रीहेतोः प्रियं पुत्रं वनवासाय प्रेषयिष्यति। स वेदैः शिष्याचार्यैः च शिक्षितः, पुनः सुखकाले महतीं क्लेशां प्राप्नोति। मम पुत्रः द्वितीयं वाक्यं प्रत्युत्तरं दातुं न समर्थः; वनं गन्तव्यम् इति उक्तः, 'एवम्' इति केवलं वक्ष्यति। यदि राघवः मम इच्छानुगुणं न आचरति, वनगमनप्रेरितः, तदपि मे प्रियं स्यात्; किं तु मम शिशुः तद न करिष्यति। राघवः वनं प्रविशति चेत्, सर्वैः जनैः अहं निन्दितः स्याम्; मृत्युः, दुःसहः, माम् यमसदनं नयिष्यति। मम मृत्यौ, रामे च वनं गते, प्रियजनाः शेषः सन्तः, त्वं किं पापं करिष्यसि? यदि कौसल्या दुःखसाह्यः सती माम्, रामं, पुत्रांश्च त्यजति, तदा राणी केवलं माम् अनुगमिष्यति। कौसल्यां, सुमित्रां, माम् च त्रिभिः पुत्रैः सह नरकं नीत्वा, कैकेयी सुखिनी भविष्यति। मया रामे च परित्यक्ते, त्वं इक्ष्वाकुवंशं शासनं करिष्यसि, यः नित्यसम्मितः अचलः च, किन्तु अधुना विक्षिप्तः। यदि रामस्य वनवासः भरताय प्रियः भवति, तदा भरतः मम मृत्यौ तर्पणं न करोतु। मम मृत्यौ, रामे च वनं गते, त्वं विधवा पुत्रेण सह राज्यं शासिष्यसि। त्वं राजकुमारी, मम गृहे दैवयोगात् स्थितवती; मम लोकसम्मानः निश्चितः, लज्जा च; सर्वेषु प्राणिषु, अहं पापाचारी इति निन्दितः स्याम्। मम पुत्रः रामः, यः पुनः पुनः रथैः, गजैः, अश्वैः च विहारः कृतवान्, अधुना महावने पादैः कथं विहरिष्यति? भोजनकाले, कुंडलधारी पाकाः मम अग्रतः रम्यं अन्नं पेयं च तस्य सज्जयन्ति। अधुना मम पुत्रः, अम्लं तिक्तं कटुं च वन्यं अन्नं खदन् कथं जीविष्यति? यः शोभनवस्त्रैः भूषितः, सुखाभ्यस्तः च, स रामः कथं वल्कलधारी भविष्यति? कस्य क्रूरवाक्यं इदम्—रामस्य वनगमनं, भरतस्य अभिषेकः—इति उक्तम्? धिक् स्त्रियः, ताः स्वार्थपरायणाः मायाविन्यः च; सर्वास्त्रियः न, केवलं भरतस्य मातरम्। त्वं, निर्दयः, निरर्थकस्य लाभे तुष्टा, मम दुःखाय स्थापिता; किं अप्रियं त्वं मयि, वा रामे, तस्य हिते प्रवर्तते, पश्यसि? पिता अपि पुत्रं, पत्नी अपि पतिं, गाढस्नेहबन्धनात् परित्यजेत्; रामं विपत्तौ स्थितं दृष्ट्वा, सर्वं जगत् विक्षिप्तं स्यात्। किंतु, यदा मम पुत्रः देववत् भूषितः समीपं आगच्छति, तदा अहं तं पुनः दृष्ट्वा हृष्टः, नवयौवनं प्राप्य इव अनुभवामि। सूर्ये विना अपि क्रियाः स्युः; वर्षदायके विना अपि वर्षः स्यात्; किंतु रामस्य गमनं दृष्ट्वा, जीवितुं कश्चन न शक्येत्—एवं मम निश्चयः। हे नाशकामिनी, शत्रु, छद्मरूपेण, मृत्युवत् गृह्य, त्वं मम गृहे स्थिता; अहो, अहं त्वां दीर्घकालं नागवत् हृदि धारयित्वा, मूढः, तव विषेण हतः अस्मि। मया, रामे, लक्ष्मणे च गते, भरतः त्वया सह राज्यं शासतु; नगरं, राज्यं, बान्धवान् च विनाशय, शत्रुं च तव, मम च, हर्षय। त्वं, क्रूराचारिणी, आज्ञया दुःखदं वचनं वदसि; किं तव दन्ताः न पतन्ति, न च सहस्रधा भजन्ते, एतादृशं वदन्त्या? रामः कदापि न कठोरं, अप्रियं वा वचनं वदति; क्रूरवाक्यं वक्तुं अपि न जानाति; कथं त्वं तस्य दोषं पश्यसि, यः सदा प्रियं वदति, गुणैः च पूज्यते? पतनं, दाहः, विनाशः, वा भूमिः सहस्रधा विदारितः भवतु—तव घोरं आदेशं अहं न करिष्यामि, हे केकयराजकन्ये, यः मम अनर्थाय। त्वं, यः वचनैः सदा तीक्ष्णः, मिथ्याप्रियः, दूषितमानसः, स्वबन्धुविनाशाय, अहं तव सहवासं न सहनं शक्नोमि; त्वं मम हृदयम्, सर्वबन्धनानि च दाहयितुं इच्छसि। मम जीवनं नास्ति—कथं सुखम्? पुत्रविना, आत्मवत् पुत्रस्नेहिनां किं सुखम्? हे देवी, मम अहितं मा कुरु; अहं तव पादौ स्पृशामि, दया कुरु। भूमिपतिः, शोकग्रस्तः, स्त्रीबलात् हृदयम् आक्रान्तः, राणीपादौ पतितः, पतितपुरुषः इव। अधुना शृणु—अयोध्याकाण्डस्य वाल्मीकि-रामायणस्य त्रयोदशसर्गः आरभ्यते। स महराजः, ययातिरिव पुण्ये क्षीणे स्वर्गात् पतितः, अनर्हे अवस्थायाम् शयाने स्थितः। सा स्त्री, निर्भया, किंतु भयदर्शिनी, यस्य इच्छाः केवलं अनर्थाय, पुनः तं वरं याचितवती। 'सत्यव्रतधारिणं त्वं वदसि, राजन्—किं तु वरं दातुं विलम्बं करोति?' इति कैकेयी उक्तवती। तया उक्तः, दशरथः, दुःखेन, क्रोधेन च, मुहूर्तं विलम्ब्य, विमूढवत् प्रत्युवाच। 'मम मृत्यौ, रामे च वनं गते, हे अनर्हे, त्वं कामं पूरय, शत्रून् विनाश्य सुखिनी भव। स्वर्गे अपि, रामस्य कारणात्, देवैः निन्दां सहनं मे कatham?' 'यदि कैकेयीस्नेहेन, अहं रामं वनवासाय प्रेषयामि, सत्यं वदामि, तद असत्यं भविष्यति। महत् प्रयासेन, अपुत्रः सन्, तेजस्विनं रामं पुत्ररूपेण प्राप्तवान्; कथं तं परित्यजामि?' 'कथं तं रामं, पद्मनयनं, वीरं, विद्वानं, क्रोधजयिनं, क्षमापरायणं, मया स्वहस्तेन वनवासाय प्रेषयामि?