सुदीर्घकालं, हे पापिनि, त्वया मया रक्षितोऽस्मि, यथा मूर्खतया सर्पोऽभिमतः पाशः गृह्यते। तव साकं रममाणोऽहं न त्वां मृत्युंवद् अवेक्षम, यथा बालः एकाकी कृष्णसर्पं हस्तेन स्पृशति। नूनं प्राजाः मां गर्हयितुमर्हन्ति, यतो मया पापेन स महात्मा पुत्रः पित्रा विहीनः कृतः। न संशयः, दशरथो बालिशः कामवशगश्च, यः प्रियं पुत्रं स्त्रीहेतोः वनं प्रेषयिष्यति। स वेदैः शिष्याचार्यैश्च शिक्षितः, सुखकालेऽपि महद् दुःखं पुनः प्राप्स्यति। मम पुत्रः द्वितीयं वाक्यं प्रत्यवोच्यम् अशक्तः; वनं गन्तव्यम् इति उक्तः, केवलं "एवम्" इति वदेत्। यदि राघवो मम वचनं विरुद्धं कुर्यात् वनगमनप्रेरितः, तत् मे प्रियं स्यात्, किन्तु सुतो मम तथा न करिष्यति। यदा राघवो वनं प्रविश्यति, सर्वैः जनैः अहं निन्दितः स्याम्; मृत्युः दुःसहो मां यमसदनं नयिष्यति। मम निधनानन्तरं रामा च वनं गतः स्यात्, मम प्रियजनाः शेषाः सन्ति, तदा त्वं किं पापं करिष्यसि? यदि कौसल्या मां त्यजेत्, रामं च स्वपुत्रांश्च, दुःखं न शक्ता सहितुम्, सा राज्ञी केवलं माम् अनुसरिष्यति। कौसल्यां सुमित्रां च माम् अपि त्रिभिः पुत्रैः सह नरकं नीत्वा, त्वं कैकेयि सुखिनी भविष्यसि। मया रामे च त्यक्ते, त्वं चिरसम्मितं अचलम् इक्ष्वाकुवंशं विहाय, सम्प्रति विक्षिप्तं राज्यं पालयिष्यसि। यदि एषा रामस्य वनवासः भरतस्य प्रियः स्यात्, तर्हि मम प्राणत्यागे भरतो मम श्राद्धं न कुर्यात्। मम निधनानन्तरं रामे च वनं गते, त्वं विधवा पुत्रेण सह राज्यं शासनं करिष्यसि। हे राजकुमारी, भाग्यवशात् मम गृहे त्वं स्थितासि; मम लज्जा लोके निश्चितं, अवमानश्च; सर्वेषां प्राणिनां मध्ये पापाचारिणं मां जनाः निन्दिष्यन्ति। मम पुत्रः रामः, यः पुनः पुनः रथैः गजैः अश्वैश्च शोभनैः यायात्, स कथं महावने पद्भ्यां संचरिष्यति? भोजनकाले, मुक्ताफलाभरणधारिणः पाकाः मम पुरतः रम्यं भोजनं पेयं च तस्य कुर्वन्ति। स मम पुत्रः काठिन्यं कटुकं तिक्तं च वन्यं भोजनं कथं भोक्ष्यते? यः दिव्यवस्त्रैः भूषितः सुखभोगपरिचितश्च, स रामः कथं काषायवासाः भविष्यति? कस्य क्रूरवचनमेतत्, यथा रामस्य वनगमनं भरतस्याभिषेकश्च? धिक् स्त्रियः, यः स्वार्थपरायणाः कपटी च; सर्वास्त्रियो न निर्दिशामि, केवलं भरतमातृम् एव। त्वं, निष्ठुरे, तिरस्करणीयं लाभं चेष्टयन्ती, मम दुःखाय स्थापिता; किं पापं मयि वा रामे वा, हितमाचरति, पश्यसि? पितरः अपि पुत्रान् त्यजन्ति, भार्याः पतिं परित्यजन्ति, स्नेहेन बध्यमानाः अपि; सच्च, सर्वं जगत् विक्षिप्येत यदि रामः आपद्गतो दृश्यते। यदा तु मम पुत्रं देवकल्पं भूषितं मम समीपं आगच्छन्तं पश्यामि, तदा तं नूतनं दृष्ट्वा मम यौवनं प्रतिपद्ये। सूर्येऽपि विना क्रिया स्यात्, वृष्टिकर्तरि विना अपि वृष्टिः स्यात्; किन्तु रामस्य गमनं दृष्ट्वा, जीवितुं कश्चन शक्यते इति न पश्यामि—एष मे निश्चयः। त्वं, येन विनाशः इच्छ्यते, शत्रुवद् अन्तः शत्रुः, मम गृहे मृत्युवत् स्थित्वा, दुःखं मे कृतवती; दीर्घकालं त्वां सर्पवद् हृदि धारयित्वा, मूर्खतया विषेण हतस्मि। मयि रामे लक्ष्मणे च गते, भरतः त्वया सह राज्यं पालयतु; पुरीं, राज्यं, बान्धवान् च नाशय, शत्रूणां च तव च प्रियं कुरु। त्वं, निष्ठुराचारे, आपद्ग्रस्ते, अद्य बलात् क्रूरं वचनं भाषसे; किं ते दन्ताः न पतन्ति, न शतानि खण्डशः भिद्यन्ते, एतादृशं वदन्त्याः? रामः कदापि कठोरं वा अप्रियं वा वचनं न उक्तवान्, न च क्रूरं वक्तुं जानाति; कथं तर्हि रामे, सदा प्रियतमे, गुणैः कीर्तिते, दोषमवेक्षसे? पत, दह, विनश्य, वा भूमिं सहस्रशो विदारय—न तव घोरं वचनं करिष्यामि, हे कैकेयराजकन्या, येन मम अनर्थः जायते। त्वं, यः वचः सदा तीक्ष्णं, अनृतरता, दूषितचेतना, स्वकुलनाशकारिणी, अहं त्वया सह जीवितुं न शक्नोमि, हृदयदाहिनी, सर्वबन्धनच्छेदिनी, अप्रिया। मम जीवितं नास्ति—कुतः सुखं? पुत्रविहीनस्य आत्मनिवत्पुत्रेषु प्रियेषु कः सुखभावः? हे देवी, मा मे एषं दुःखं कुरु, तव पादौ स्पृशामि, कृपां कुरु। स भूमिपतिः, शोकसमाकुलो, स्त्रियाः बलात् हृतहृदयः, रजनीं पतित्वा, पतितवत् पत्न्याः पादौ जग्राह। इदानीं श्रीवाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे त्रयोदशोऽध्यायः शृणु। स राजा, महात्मा, अनर्हावस्थायाम् शयानेव, ययातिरिव पुण्यक्षये स्वर्गात् पतितः। सा स्त्री, अभयास्पदा, भयदर्शिनी, स्वेच्छया केवलं अहितम् इच्छन्ती, पुनः तदेव वरं याचितुम् आरब्धवती। त्वं सत्यव्रतधर्मिष्ठ इति राजन्, किं वरे दातव्ये विलम्बसे? इति कैकेय्याः उक्तः दशरथः, संतप्तः, मोहाविष्ट इव, किञ्चित्कालं शमं प्राप्य, प्रत्युवाच। मम निधनानन्तरं रामे च वनं गते, हे अनर्हे, तव इच्छां पूरय, शत्रून् विनाश्य सुखिनी भव। स्वर्गेऽपि रामस्य कृते देवानां गर्हां सहितुम् अहं न शक्नोमि—किं पुनः इह, हन्त?