दशरथः दुःखेन क्लिश्यमानः कैकेय्याः वचांसि शृण्वन्, “अहो, कष्टं महदिदं, यन्मम तव वचांसि सहितुम् आपन्नम्। यथा किञ्चिदपूर्वं पापं मया कृतं स्यात्, तथा दुःखमिदानीं मम प्राप्तम्,” इति विललाप। सः तामपि शशाप, “त्वं पापिनी चिरकालं मया रक्षिता, यथा अज्ञानात् सर्पत्वेन गृहीता रज्जुरिव। त्वया सह रममाणः अहं, मृत्युतुल्यां त्वां न अवेदिषम्, यथा बालः एकाकी कृष्णसर्पं हस्तेन स्पृशेत्। नूनं लोके जीवन्तः मां निन्दन्ति, यतः मम पापेन महात्मा सुतः पित्रा वियुक्तः। दशरथः वास्तवमेव बालिशः कामवशः च, यः प्रियं पुत्रं स्त्रियाः कृते वनाय प्रेषयिष्यति। सः वेदैः, ब्रह्मचर्येण, आचार्यैः च शिक्षितः रामः, सुखकाले पुनः महदपि दुःखं प्राप्स्यति। मम पुत्रः न द्वितीयं वचनं प्रतिवक्तुं समर्थः; वनं गन्तव्यमिति उक्तः, ‘एवमस्तु’ इति एव वक्ष्यति। यदि राघवः मम इच्छायाः विरुद्धं कर्म कुर्यात्, मम प्रियं स्यात्; किन्तु मम शिशुः तद् न करिष्यति। यदा राघवः वनं प्रविशति, तदा अहं सर्वैः निन्दितः भविष्यामि; मरणं न सहनीयम्, यमलोकं माम् नयिष्यति। मम मृत्यौ च, रामे च वने गते, मम प्रियजनाः अवशिष्यन्तः, त्वं किम् पापं करिष्यसि? यदि कौसल्या माम्, रामं, पुत्रांश्च त्यजेत्, दुःखं न सहमाना, सा रानी मम एव पृष्ठतः यास्यति। कौसल्यां सुमित्रां माम् च त्रिभिः पुत्रैः सह नरके क्षिप्य, त्वं कैकेयि सुखिनी भविष्यसि। मया रामे च त्यक्ते, त्वं इक्ष्वाकुवंशं, यः नित्यं पूजितः अचलः च, अधुना विक्षिप्तम्, शासनं करिष्यसि। यदि एष रामस्य वनवासः भरताय रोचते, मम मृत्यौ भरतः मम श्राद्धं न कुर्यात्। मम मृत्यौ रामे च वने गते, त्वं विधवा पुत्रेण सह राज्यं शासनं करिष्यसि। हे राजकुमारी, त्वं मम गृहे दैवयोगात् वससि; मम अपकीर्तिः लोके निश्चितम्, मम च लज्जा; सर्वेषां प्राणिनां मध्ये अहं पापकर्मा इति अवमानितः भविष्यामि। कथं मम पुत्रः रामः, यः पुनः पुनः रथैः, गजैः, अश्वैः च शोभनया यात्रया युक्तः आसीत्, अधुना पद्भ्यां महावने विचरिष्यति? भोजनकाले, कर्णाभरणभूषिताः पाककृदः रम्यं भोजनं पानं च तस्य निर्मिमुः, मया अग्रतः स्थितया। कथं मम पुत्रः अधुना अम्लं तिक्तं कटुकं च मृगयाज्यं खादित्वा जीविष्यति? यः शोभनवस्त्रैः भूषितः, सुखे च दीर्घकालं स्थितः, कथं रामः काषायवासाः भविष्यति? कस्य इदं कठोरं वचनम्, रामस्य वनगमनं भरतस्य अभिषेकश्च इत्येवं उक्तम्? धिक् स्त्रियः, यः कपटीनि स्वार्थपराणि च; सर्वाः स्त्रियः न निर्दिशामि, केवलं भरतस्य मातरं। त्वं, यः निष्ठुरः, तुच्छार्थे लाभपरः च, मम दुःखाय स्थापिता; किं दुःखं त्वं मयि वा रामे वा पश्यसि, यः तव हिताय एव आचरति? पितरः अपि पुत्रान् त्यजेयुः, भार्याः अपि पतिं, गाढस्नेहबन्धनम् अपि; हि, सर्वं जगत् विक्षिप्तं स्यात्, रामं विपत्तौ स्थितं दृष्ट्वा। परं, यदा अहं मम पुत्रं, देवसदृशं भूषितम्, माम् उपगच्छन्तं पश्यामि, तदा नूतनं दृष्ट्वेव हृष्टः, नवयौवनं प्राप्नोमि। सूर्ये अपि न सति प्रवृत्तिः स्यात्; वृष्टिकर्तरि न सति अपि वृष्टिः स्यात्; रामं इतः गच्छन्तं दृष्ट्वा, न कश्चिद् जीवेत् इति मम निश्चितं। हन्त, त्वं, यः नाशकामिनी, शत्रुभूता, छन्नरूपेण रिपुः, मम गृहे मृत्युवत् धारिता; अहो, दीर्घकालं त्वां सर्पवन्मम अङ्के धारयित्वा, मम मूढतया त्वद्विषेण दग्धः अस्मि। मया, रामे, लक्ष्मणे च गते, भरतः तव सह राज्यं कुर्यात्; नगरे, राष्ट्रे, बन्धुषु च नाशं कुरु, मम शत्रूणां तव च हर्षं कुरु। त्वं, यः क्रूराचारः, आपद्ग्राही, अद्य बलात् एवं कठोरं वचनम् उक्तवती; किमर्थं तव दन्ताः न पतन्ति, न सहस्रधा भिद्यन्ते, ईदृशं वचनं वदन्त्याः? रामः कदापि कठोरं वा अप्रियं वा वचनं न उक्तवान्, न च तस्य कथनं जानाति; कथं त्वं रामे दोषं पश्यसि, यः सदा प्रियं वदति, सदा गुणैः स्तूयते? भ्रश्यतु, दह्यताम्, विनश्यतु, वा भूमिः सहस्रधा विदीर्यताम्; अहं तव घोरं शासनं न करिष्यामि, हे केकयराजपुते, यत् मम अहिताय। त्वं, यः सदा तीक्ष्णवचनी, मिथ्याप्रियायुक्ता, दूषितचित्ता, स्वकुलनाशिनी च, अहं तव सहवासं न सहिष्ये, हे अनार्या, यः मम हृदयं सर्वबन्धुंश्च दग्धुमिच्छसि। मम प्राणाः न अवशिष्टाः—कुतः सुखम्? पुत्रे विना, आत्मवत्पुत्रेषु प्रेम्णि, कः प्रीणाति? हे देवि, मां न हिंसय—तव पादौ स्पृशामि, दया कुरु। सः भूमिपतिः, पुत्रवियोगदुःखेन विलपन्, स्त्रिया महाबलिना हृदि गृहीतः, स रान्याः प्रसारिते पादे पतितः, यथा हतः नरः पतति। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते अयोध्याकाण्डे त्रयोदशोऽध्यायः शृणु। स महाबलः राजा, ययातिवत् पुण्यकृते स्वर्गात् पतितः, तत्र अवस्थितः। सा स्त्री, निःशङ्का, किन्तु भयमपि पश्यन्ती, यया इच्छिता वरः दुःखाय जातः, पुनः तमेव वरम् अभ्ययाचत्। सा उवाच, “त्वं, राजन्, सत्यवादी, प्रतिज्ञापरायणः इति गर्वं वहसि; किं तर्हि वरदानाय विलम्बसे?” एवं कैकेय्या उक्तः दशरथः, संतप्तहृदयः, क्रोधात्, मोहवशात् क्षणं ध्यात्वा प्रत्युवाच। स उवाच, “मम मृत्यौ रामे च वने गते, हे अनार्ये, तव इच्छां पूरय, शत्रून् हित्वा सुखिनी भव।