राजा दशरथः दुःखेन मनसा कैकेयीं अभ्यधावत्। सः विषण्णः, शोकात् विवर्णः, कैकेयीं प्रति इदं उवाच— "नूनं अहं पथेषु अपमान्यः स्याम्, जनः मां निन्देत, इव मद्यपब्राह्मणः स्वं पुत्रं विक्रीयति। अहो दुःखम्, अहो क्लेशः, तव वचनानि मया सह सहनीयानि! यथा किञ्चित् पूर्वं पापं कृतवान्, तथा दुःखं मम आगतम्। दीर्घकालम्, हे पापिनी, त्वया मया रक्षितः, यथा अज्ञानात् सर्पः इति भ्रान्त्या रज्जुं गृह्णाति। तव संगात् प्रमुदितः, न मृत्युतुल्यां त्वां अपश्यं— यथा बालः एकाकी कृष्णसर्पं हस्तेन स्पृशति। नूनं जीवन् लोकः मां यथायोग्यं गर्हयेत्— मम पापेन महात्मा पुत्रः पितृहीनः अभवत्। दशरथः बालिशः कामवशः च, यः स्वं प्रियं पुत्रं वनं प्रेषयेत् स्त्रीस्नेहात्। वेदैः, ब्रह्मचर्येण, गुरुभिः शिक्षितः रामः सुखकाले पुनः महान् क्लेशं प्राप्स्यति। मम पुत्रः न द्वितीयं वचनं प्रतिवदेत्; यदा वनं गन्तव्यम् इत्युक्तः, केवलं 'एवम्' इति वदेत्। यदि राघवः मम इच्छायाः विपरीतम् आचरितुम् इच्छेत्, तद् मम प्रियं स्यात्, किन्तु सः बालः तद् न करिष्यति। यदा राघवः वनं प्रविश्यति, सर्वैः जनैः अहं निन्द्यः स्याम्; मृत्युः असह्यः मां यमलोकं नयेत्। मम मृत्यौ, रामे वनं गतः, मम प्रियजनाः अवशेषिताः सन्ति, त्वं किं पापं करिष्यसि? यदि कौसल्या दुःखसन्तप्तः मां रामं च त्यजेत्, तदा सा राणी केवलं मां अनुवर्तेत्। कौसल्यां सुमित्रां मां च त्रिभिः पुत्रैः सह नरकं नीत्वा, त्वं कैकेयी सुखिनी स्याम्। मम रामे च त्यक्ते, त्वं इक्ष्वाकुवंशं शासनं करिष्यसि— यः नित्यं पूज्यः अचलः च, किन्तु अधुना विकृतः। यदि रामस्य वनवासः भरतस्य प्रियः, तदा भरतः मम मृत्यौ अन्त्यक्रियाः न करोतु। मम मृत्यौ, रामे वनं गते, त्वं पुत्रेण सह विधवा राज्यं शासिष्यसि। त्वं राजकन्या, मम गृहे विधिना स्थित्वा, मम लोकस्य निन्दा निश्चितम्, मम अपमानः अपि; सर्वेषु भूतेषु, पापकर्मा इति अहं अवमान्यः स्याम्। मम पुत्रः रामः, यः पुनः पुनः रथैः, गजैः, अश्वैः च यातः, अधुना महावने पादैः कथं विचरिष्यति? भोजनकाले कर्णाभरणधारिणः पाकशाला रम्यं अन्नं पेयं च तस्य निर्माति, अहं तेषां अग्रे। अधुना मम पुत्रः कटु, तिक्त, अम्लं च वन्यं अन्नं कatham भक्षयिष्यति? यः शोभनवस्त्रैः भूषितः, सुखे च दीर्घकालं स्थितः, रामः कथं वल्कलधारी स्यात्? कस्य क्रूरवचनानि, एवं उक्तानि— रामस्य वनगमनं, भरतस्य अभिषेकः च? निन्दनियं स्त्रीभ्यः, ताः स्वार्थपराः, मायाविन्यः; सर्वाः न स्त्रियः, केवलं भरतस्य मातरं वदामि। त्वं, निष्ठुरवृत्ता, व्यर्थलाभे रता, मम दुःखाय स्थिताः; किम् अप्रियं मयि वा, रामे वा, यः तव हितं करोति, पश्यसि? पितरः अपि पुत्रं त्यजेयुः, पत्न्यः अपि पतिं, गाढस्नेहेन बध्नाः; रामं व्यसनस्थं दृष्ट्वा, सर्वं लोकं विक्षिप्येत्। किन्तु यदा मम पुत्रं, यौवनदेवतावत् भूषितं, माम् आगच्छन्तं पश्यामि, तदा पुनः दृष्ट्वा हृष्टः यौवनं प्राप्नोमि। सूर्ये नास्ति, कर्म भवेत्; वर्षदायके नास्ति, वर्षः भवेत्; रामं इह गच्छन्तं दृष्ट्वा, जीवितं न भवेत्— एषा मम निश्चितिः। नाशाय इच्छन्ती, शत्रुवृत्ता, शत्रुं गृहे धारयामि— मृत्युतुल्यां त्वां हृदि धारयामि। अहो, दीर्घकालं त्वां सर्पवत् हृदि धारयामि, मूढेन विषेण तव ताडितः अस्मि। मम, रामे, लक्ष्मणे च गच्छति, भरतः त्वया सह राज्यं शासतु; नगरं, राज्यं, कुलं च नाशयतु, शत्रुभ्यः तव च हर्षं कुर्यात्। क्रूरवृत्ते, आपदाघातिनी, अद्य त्वं बलात् कठोरं वदसि; किम् तव दन्ताः न पतन्ति, न शतधा भिद्यन्ते, इत्थं वदन्त्याः? रामः न कदापि कठोरं वा अप्रियं वचनं वदति; सः क्रूरवचनं वक्तुं न जानाति। कथं त्वं रामे दोषं पश्यसि, यः सदा प्रियं वदति, गुणैः सदा स्तूयते? पत, दह, नाश, शतधा भूमिः भिद्यताम्— अहं तव घोरं आदेशं न करिष्यामि, हे केकयराजधूलि, यः मम अहितं कुर्यात्। त्वं, यः वचनैः शूलतुल्यैः, मिथ्याविन्यः, दूषितमना, स्वकुलनाशिनी, अहं तव सह जीवितुं न शक्नोमि; अनार्या, यः मम हृदयं बन्धं च दाहयितुम् इच्छसि। मम जीवितं नास्ति— कथं सुखं स्यात्? पुत्रविहीनस्य, आत्मवत् पुत्रस्नेहिनः, कः हर्षः? हे देवी, मां मा दुःखय, तव पादौ स्पृशामि, कृपां कुरु। पृथिवीपतिः, शोकार्तः, स्त्रीशक्त्या हृदि गृहीतः, राणीपादौ पतितः— यथा शोकग्रस्तः जनः पतति। एतस्मिन्नेव समये, श्रीवाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, त्रयोदशोऽध्यायः आरभ्यते। सः महराजः, ययातिः स्वर्गात् पुण्ये क्षीणे पतितः इव, अधमावस्थायां शयाने स्थितः। सा स्त्री, निर्भया, किन्तु भयदर्शिनी, यः इच्छाः केवलं अनर्थाय, पुनः तं वाञ्छितं वरं याचितुम् आरब्धवती। सा कैकेयी तम् उवाच— "त्वं सत्यव्रतः, दृढप्रतिज्ञः इति गर्वं करोति; तर्हि, किमर्थम् मम वाञ्छितं वरं दातुम् विलम्बसे?" एवं कैकेय्याः उक्तः दशरथः, संतप्तः, कोपितः, क्षणं विमृश्य, मोहितः इव प्रत्युवाच।