राजा दशरथः, दुःखेन आकुलः, कैकेय्याः कठोरवचनानि श्रुत्वा, विषण्णचित्तः अभवत्। सः मनसि चिन्तयन् अवदत्—"यदि मम मृत्युवृत्तान्तं तथा रामस्य वनवासं वैदेही शृणोति, सा दुःखेन शोकात् जीवनं क्षीणयिष्यति। हिमालयशिखरे पतिना त्यक्तया किन्नर्येव, अहं रामस्य महान्वने निर्वासनं द्रष्टुं न शक्नोमि। न चिरं जीवितुम् आशां करोमि, न मैथिलीं रुदन्तीं द्रष्टुं; निश्चितं त्वं पतिव्यत्यक्ता विधवा पुत्रेण सह राज्यं शासिष्यसि। इदानीं त्वां धर्मरूपां अपि अधर्मिणीं पश्यामि—सुन्दररूपा विषयुक्ता, मद्यपानकृतस्य पुरुषस्य सदृशी। त्वया मया मिथ्या सान्त्वनवचनानि उक्तानि—मृगं गीतैः आकर्षयन् व्याघ्रः इव, त्वं मां विनष्टवती। निश्चितं सत्कृत्य अहं पथ्यः इति लोकैः निन्दितः भविष्यामि—मद्यमत्तब्राह्मणः इव आत्मपुत्रं विक्रयामि। अहो दुःखम्, अहो क्लेशः, यत् तव वचनानि सहनं मम भाग्ये प्राप्तम्; पूर्वं किञ्चित् पापं कृतवान् इव। दीर्घकालं, हे पापिनी, त्वया पापेन रक्षितः—यथा अज्ञानात् सर्परूपेण गृहीता रज्जुः। तव संसर्गे रममाणः, मृत्युस्वरूपां त्वां न अवगच्छम्—बालः कृष्णसर्पं हस्तेन स्पृशन् इव। निश्चितं जीवतः लोकः मां निन्दनं युक्तं मन्यते, यतः मम पापेन महात्मा पुत्रः पितृहीनः अभवत्। दशरथः बालः कामवशः—सः स्त्रीस्नेहेन प्रियं पुत्रं वनं प्रेषयिष्यति। रामः वेदाध्ययनं, ब्रह्मचर्यं, गुरूणां शिक्षां प्राप्तः, सुखकाले पुनः महान् क्लेशः अनुभविष्यति। मम पुत्रः द्वितीयं वचनं उत्तरं दातुं न समर्थः; वनं गन्तुं उक्तः, केवलं 'एवमेव' इति वदिष्यति। यदि राघवः मम इच्छायाः विपरीतं आचर्येत्, तद् मम प्रीयते; किन्तु मम बालः तद् न करिष्यति। राघवः वनं प्रविष्टः, सर्वैः जनैः अहं निन्दितः; मृत्युर्न सहनीयः यमसदनं मां करिष्यति। मम मृत्यौ, रामः पुरुषश्रेष्ठः वनं गतः, प्रियजनाः शेषाः सन्ति, तदा त्वं किम् पापं करिष्यसि? यदि कौसल्या दुःखसहनं न शक्नोति, मम, रामस्य, पुत्राणां त्यागं कृत्वा, सा केवलं मां अनुगमिष्यति। कौसल्यां, सुमित्रां, मां च त्रिभिः पुत्रैः सह नरकं नीत्वा, त्वं कैकेयी सुखं प्राप्स्यसि। मम, रामस्य त्यागं कृत्वा, त्वं इक्ष्वाकुवंशं शासनं करिष्यसि—यः सदा सम्मानितः, अद्य विक्षिप्तः। यदि रामस्य वनवासः भरतस्य प्रियः, तदा भरतः मम मृत्यौ श्राद्धं न करोतु। मम मृत्यौ, रामः वनं गतः, त्वं विधवा पुत्रेण सह राज्यं शासिष्यसि। हे राजकुमारी, भाग्येन मम गृहे वासं कृतवती; लोकस्य निन्दा निश्चितं, अपमानं अपि; सर्वेषु प्राणिषु पापकर्ता इति निन्दितः भविष्यामि। कथं मम पुत्रः रामः, यः रथैः, गजैः, अश्वैः पुनः पुनः यात्रा कृतवान्, अद्य महान्वने पद्भ्यां भ्रमिष्यति? भोजनकाले, कर्णाभरणधारी रसोद्भवाः भोजनं पेयं च तस्य सज्जीकरोतः, मया पूर्वं तान् अनुगच्छन्। कथं मम पुत्रः अद्य कटु, तिक्त, अम्लं मृगमांसं भक्षयन् जीविष्यति? यः शोभनवस्त्रैः भूषितः, सुखसम्पन्नः, कथं रामः काष्ठवासाः परिधानं धारयिष्यति? कस्य क्रूरवचनानि, एवं उक्तानि—रामस्य वनगमनं, भरतस्य अभिषेकः? धिक् स्त्रियः, ताः कपटिनीः स्वहितपरः; सर्वाः न, केवलं भरतस्य जननी। त्वं, यः निष्ठुरः, निःसारार्थे लाभे प्रवृत्ता, दुःखाय मम स्थापितः; किम् अप्रियं पश्यसि मयि वा, रामे वा, यः तव हितं आचरति? पितरः अपि पुत्रं त्यजन्ति, पत्न्यः पतिं त्यजन्ति, गाढस्नेहेन अपि; सर्वं जगत् विक्षिप्तं भविष्यति, रामं दुःखं प्राप्तं दृष्ट्वा। किन्तु यदा अहं मम पुत्रं देवसमं, भूषितं समीपं आगच्छन्तं पश्यामि, तदा नवेन तं दृष्ट्वा हर्षम अनुभवामि, यौवनं पुनः प्राप्तवान् इव। सूर्येण विना अपि कार्यं स्यात्, वृष्टिकर्त्रा विना अपि वृष्टिः स्यात्; किन्तु रामस्य गमनं दृष्ट्वा, जीवितुं कश्चित् शक्यः इति न मन्ये। हे विनाशकामिनी, शत्रुस्वरूपेण गृहे स्थितां मृत्युसमां त्वां धारयामि; अहो, दीर्घकालं त्वां सर्पमिव हृदि धारयन्, मूढत्वेन तव विषेण विनष्टः। मया, रामे, लक्ष्मणे च त्यक्ते, भरतः त्वया सह राज्यं शासतु; नगरं, राज्यं, कुलं च विनाशय, शत्रूणां तव च प्रियं कुरु। त्वं, यः क्रूरवृत्तिः, आज्ञावशात् अद्य कठोरवचनानि वदसि; किमर्थं तव दन्ताः न पतन्ति, न भञ्ज्यन्ते सहस्रधा, तादृशं वचनं उक्त्वा? रामः कदापि न कठोरं, अप्रियं वा वचनं उक्तवान्, न च क्रूरवचनं ज्ञातवान्; कथं तव प्रियवक्ता, सद्गुणैः प्रशंसितः, रामे दोषं पश्यसि? पत, दह, विनश्य, वा भूमिः सहस्रधा भज्यताम्; अहं तव घोरं आज्ञां न करिष्यामि, हे केकयराजकन्ये, यः मम अहितं जनयति। त्वं, यः तिक्ष्णवचनी, मिथ्यावृत्तिः, दूषितचित्तः, स्वकुलनाशिनी, अहं तव सह जीवितुं न शक्नोमि, अप्रिया, यः मम हृदयं, बन्धनं च दह्यसि। मम जीवनं न अस्ति—कथं सुखं? पुत्रं विना, तद्वत्सलेषु सुखं किम्? हे देवी, मां मा हिंसीः—ते पादौ स्पृशामि, कृपा कुरु। सः भूमिपतिः, पुत्रवियोगेन विलपन्, स्त्रीशक्त्या हृतहृदयः, रत्नमिव पतितः, रत्नपादौ पतितवान्, रुदन्, रानीं पादौ स्पृशन्, मूर्चितः अभवत्।