सदा पत्नीवत्, भगिन्यवत्, मातृवत् च सा मम सेवायां स्थितवती—सदा मम हितमिच्छन्ती, पुत्रं स्नेहयन्ती, मृदु भाषिणी च। अहं तु तां राणीं, या सत्कारार्हा, तव कारणार्थं न सत्कृतवान्; अधुना तद् यत् सर्वं तव कृते कृतं, तस्य स्मरणं मां पीडयति। रामस्य प्रति कृतं दुष्कृतं तथा तस्य वनगमनं रोगिणः विषयुक्तं भोजनं यथा दुःखदं मे मन्ये। सुमित्रा एतत् दृष्ट्वा कथं मां विश्वसिष्यति, भीता सती? वैदेही च दुःखद्वयं श्रोष्यति। सा मम निधनं च रामस्य वनवासं च श्रोष्यति; हा वैदेही मम दुःखं स्मृत्वा जीवनं त्यजेत्। हिमालयपर्वतशिखरे पतिना विहीनां किन्नरीं यथा, अहं महावने रामस्य वनवासं दृष्ट्वा सहनं न शक्नोमि। मम दीर्घायुष्यम् नास्ति, मैथिलीं रुदन्तीं द्रष्टुमपि नाशां मन्ये; नूनं त्वं पुत्रेण सह विधवा राज्यं शासनं करिष्यसि। अधुना त्वं धर्मरूपा अपि सर्वथा धर्महीना मन्ये—मदिरापानं कृतस्य विषयुक्तं रूपं यथा। त्वं मम प्रति मिथ्या सान्त्वनं वदित्वा मृगं गीतैः मोहयन्ती यथा, मां विनष्टवती। नूनं सत्कृत्य जनाः मां निन्दन्ति, पुत्रविक्रेतारं मद्यपब्राह्मणं यथा। हा, किमिदं दुःखं, किमिदं क्लेशं, यत् तव वचनान्यवश्यं सहनं मम; पूर्वं किमपि पापं कृतं यथा, तादृशं दुःखं प्राप्तम्। दीर्घकालं, हे पापिनी, त्वया पापिन्या रक्षितः अस्मि—यथा मूर्खः सर्परूपेण रज्जुं गृह्णाति। तव संसर्गे हृष्टः अहं मृत्युरेव त्वं न ज्ञातवान्—यथा बालः कृष्णसर्पं हस्तेन स्पृशति। नूनं जीवन् लोकः मां निन्दिष्यति, यतः मम पापेन महात्मा पुत्रः पितृहीनः कृतः। दशरथः बालिशः कामवशः च, यः स्त्रीहितार्थं प्रियं पुत्रं वनं प्रेषयिष्यति। वेदैः, ब्रह्मचर्येण, गुरुभिः च शिक्षितः रामः सुखकाले पुनः महत् दुःखं भोगिष्यति। मम पुत्रः द्वितीयं वचनं प्रत्यवदनं न जानाति; वनं गन्तव्यमिति उक्तः 'एवमेव' इति वदिष्यति। यदि राघवः वनगमनं प्रति मम इच्छाविरोधं कुर्यात्, तद् मम प्रियं स्यात्; किंतु स बालः तद् न करिष्यति। यदा राघवः वनं प्रविशति, सर्वजनाः मां निन्दिष्यन्ति; मृत्युः असह्यः मां यमलोकं नयिष्यति। मम निधनं च रामस्य वनगमनं च सति, मम प्रियतमा जनाः अवशेषिता, त्वं किं पापं करिष्यसि? यदि कौसल्या दुःखसहनं न शक्नुवन्ती मां, रामं, पुत्रान् च त्यजेत्, राणी केवलं मम अनुगमनं करिष्यति। कौसल्यां, सुमित्रां, मां च त्रीन् पुत्रान् सह नरकं नीत्वा, त्वं कैकेयी सुखं प्राप्स्यसि। मम रामं च त्यक्त्वा, त्वं इक्ष्वाकुवंशं, यः नित्यं पूजितः, अधुना विक्षिप्तं, शासनं करिष्यसि। यदि रामस्य वनवासः भरतस्य प्रियः, मम निधनानन्तरं भरतः मम श्राद्धं न करोतु। मम मृत्युं च रामस्य वनगमनं च सति, त्वं पुत्रेण सह विधवा राज्यं शासनं करिष्यसि। त्वं, राजकुमारी, भाग्यवशात् मम गृहे स्थितवती; मम लोकनिन्दा निश्चितं, मम अपमानं च; सर्वेषु प्राणिषु, अहं पापकर्ता इति निन्दितः स्याम्। कथं मम पुत्रः रामः, यः पुनः पुनः रथैः, गजैः, अश्वैः च याति, अधुना महावनं पादैः गच्छेत्? भोजनकाले कर्णाभरणैः भूषिताः पाचकाः स्वादुं भोजनं पेयं च तस्मै रचयन्ति, मया अग्रे। कथं मम पुत्रः अधुना अम्लं, तिक्तं, कटुं च वन्यं खाद्यं भक्षयिष्यति? यः शोभनवस्त्रैः भूषितः, सुखानुभवाय च दीर्घकालं अभ्यस्तः, कथं रामः वल्कलधारी भविष्यति? कस्य क्रूरवचनानि एतादृशानि, रामस्य वनगमनं भरतस्य अभिषेकं च, उक्तानि? नारीषु धिक्, यः स्वार्थपराः, मिथ्यावादिनः; सर्वनारीषु न, केवलं भरतजननीं वदामि। त्वं, यः निष्ठुराः, व्यर्थे लाभे प्रवृत्ता, मम दुःखाय नियुक्ता; किं अप्रियं त्वं मयि वा, रामे वा, यः तव हिताय कार्यं करोति, पश्यसि? अपि पितरः पुत्रान् त्यजेयुः, पत्न्यः पतिं; गाढस्नेहेन अपि; यतः रामं कष्टे स्थितं दृष्ट्वा, सर्वं जगत् विक्षिप्तं स्यात्। यदा अहं मम पुत्रं, देवसमानं, समीपं आगच्छन्तं पश्यामि, तदा नवः इव सन्तोषं अनुभवामि, यौवनं च पुनः प्राप्तं मन्ये। सूर्येण विना अपि कर्म स्यात्; वर्षदायकेन विना अपि वर्षः स्यात्; किंतु रामस्य गमनं दृष्ट्वा, जीवितं भवेत् इति न शक्यं कल्पयितुं—एवं मम निश्चयः। त्वं, यः विनाशमिच्छसि, शत्रु, शत्रुरूपिणी, गृह्य मृत्युरिव गृहे स्थितवती; हा, दीर्घकालं त्वां नागमिव हृदि धृतवती, मूढ्वा तव विषेण विनष्टा अस्मि। मम, रामस्य, लक्ष्मणस्य च गमनं सति, भरतः त्वया सह राज्यं शासनं करोतु; नगरं, राज्यं, कुलं च विनाशय, शत्रुं च प्रीयय। त्वं, यः क्रूरवृत्ता, विपत्तिं कुरुषि, अद्य बलात् कठोरं वचनं वदसि; किमर्थं तव दन्ताः न पतन्ति, न भग्नाः सहस्रधा भवन्ति, तादृशं वचनं उक्त्वा? रामः कदापि न कठोरं, अप्रियं वा वचनं वदति, न च क्रूरवचनं जानाति; कथं तदा त्वं तस्मिन दोषं पश्यसि, यः सदा प्रियं वदति, गुणैः च सर्वदा स्तूयते?