दशरथः कैकेयीं प्रति दुःखाकुलचित्तः स्वान्तर्दाहं प्रकटयन् इत्येवमुवाच—“एवं महदधर्मं कृत्वा अहं कौसल्यायै किं प्रत्युत्तरं दास्येयम्? या मां सदा दासीवत्, सख्यवत्, भार्यावत्, भगिन्यवत्, मातृवत् च सेवते, सदा मम हितमिच्छन्ती, पुत्रस्नेहेन युक्ता, मृदुवाक्यप्रिया चास्ति। या सत्कारार्हा सती मया तव कृते न सत्कृता, तेन मम तव कृते कृतं सर्वं शुभं दुःखाय परिवर्तते। रामस्य व्यसनं, तस्य वनगमनं, रोगिणा विषयुक्तं भोजनं यथा, तथा मम मनसि तिष्ठति। एवं दीनचित्तः सः चिन्तयामास—‘सुमित्रा मां दृष्ट्वा कथं विश्वासं करिष्यति, भीता सती? दुःखिनी वैदेही अपि दुःखद्वयं श्रोतुमर्हति—मम निधनं च रामस्य वनवासं च। सा वैदेही मम निधनं रामस्य च वनवासं शृण्वन्ती दुःखार्ता जीवनं त्यक्ष्यति। यथा किन्नरी हिमालयपर्वतशिखरे पतिना परित्यक्ता दुःखं सहते, तथा अहं रामस्य वनवासं न सहिष्ये। न चिरं जीवितुमाशासे, न मैथिलीं रुदतीं द्रष्टुमिच्छामि; नूनं त्वं पुत्रेण सह राज्यं विधवावदधिष्ठास्यसि। त्वं, यद्यपि धर्मरूपा इव दृश्यसे, किंतु निःश्चेष्टा, शोभनरूपिणी विषयुक्ता, मद्यपेन पुरुषेण यथा विषं पीतम्, तथैव। त्वं मां मिथ्यावाक्यैः सान्त्वयित्वा, मृगं यथा व्याधः गीतैः आकर्षति, एवं विनाशितवती। अहो, अहं सडुल्लिख्ये, यः स्वपुत्रं विक्रीयते, मद्यपब्राह्मणवत्, एवं पथिषु अवमान्यः कथ्ये। अहो दुःखं, अहो क्लेशः, यत्तव वचनानि सहितुमिच्छामि! इदं दुःखं मम पूर्वकृतदोषात् आपन्नम् इव। दीर्घकालं, पापे, त्वया रक्षितोऽस्मि, पापात्मना, यथा अज्ञानात् सर्प इति मन्यमानो राज्जुः गृह्यते। तव संगमे हृष्टः, न मृत्युस्वरूपां त्वां ज्ञातवान्, बालः एकाकी कृष्णसर्पं हस्तेन स्पृशन्निव। नूनं लोको मां निन्दितुमर्हति, यतो मम पापेन तं महात्मानं पुत्रं पितृविहीनं कृतवान्। दशरथः हि बालिशः कामवशः च, यः स्त्रीहेतोः प्रियं पुत्रं वनं प्रेषयिष्यति। रामः वेदविद्या, ब्रह्मचर्य, आचार्योपदेशैः शिक्षितः, सुखकाले पुनः महद् दुःखं प्राप्स्यति। मम पुत्रः मम वचनं द्वितीयं प्रत्युत्तरं दातुं न समर्थः; वनं गन्तव्यमिति उक्ते सः केवलं ‘एवम्’ इति वक्ष्यति। यदि राघवः मम वचनात् विपरीतं आचरन् वनगमनसमये, मम मनसि प्रियमेव स्यात्, किन्तु सः पुत्रः तत्तथैव न करिष्यति। यदा राघवः वनं प्रविश्यति, सर्वैः जनैः अहं निन्दितो भविष्यामि; मरणमपि असह्यं मां यमसदनं नयिष्यति। मम निधनात्, रामे च वनं गते, मम प्रियतमा जनाः शेषाः सन्ति, तदा त्वं कं पापं करिष्यसि? यदि कौसल्या दुःखेन मम, रामस्य, पुत्राणां च त्यागं कृत्वा मां अनुगच्छेत्, सा राज्ञी केवलं मम पृष्ठतः यास्यति। कौसल्यां, सुमित्रां, माम्, त्रिभिः पुत्रैः सह अपि नरकं नीत्वा, त्वं कैकेयी सुखिनी भविष्यसि। मयि रामे च त्यक्ते, त्वं इक्ष्वाकुवंशं, यः सदा पूज्यः, अचला च, सम्प्रति विक्षिप्तं शासनं करिष्यसि। यदि एष रामस्य वनवासः भरतस्य प्रियः, मम मरणे भरतः मम श्राद्धं न कुर्यात्। मम निधनात्, रामे च वनं गते, त्वं विधवावद्राज्यं पुत्रेण सह शासिष्यसि। त्वं, राजकुमारी, मम गृहे दैवयोगात् वससि; मम लज्जा लोके निश्चिता, अवमानश्च; सर्वेषां प्राणिनां मध्ये पापकारिणं मां अवमान्यं करिष्यन्ति। कथं मम रामः, यः पुनः पुनः रथैः, गजैः, अश्वैः च शोभमानः याति, महावने पदातिः विचरिष्यति? भोजनकाले कुण्डलधराः पाककाराः मम पुरतः रम्यं भोजनं पेयं च तस्य कृते योजयन्ति। सः मम पुत्रः इदानीं कटुतीक्ष्णतिक्तं वन्यं भोजनं कथं जीविष्यति? यः शुभवस्त्रैः भूषितः, सुखानुभवाय च दीर्घकालं युक्तः, सः रामः कथं वाल्कलधारी भविष्यति? कस्य क्रूरवचनानि एतानि, रामस्य वनगमनं भरताभिषेकश्च, इति उक्तानि? धिक् स्त्रियः, याः छलिन्यः स्वार्थपरायणाश्च; सर्वास्त्रियः न निर्दिशामि, केवलं भरतजननीमपि। त्वं, यः निष्ठुरः, तुच्छलाभे प्रवृत्ता, मम दुःखाय नियुक्ता; मयि किम् अप्रियं पश्यसि, अथवा रामे, यः सदा तव हितं करोति? पितरः अपि पुत्रान् त्यजेयुः, पत्न्यः अपि पतिं, स्निग्धबन्धनैः अपि; रामं दुःखार्णवे निमग्नं दृष्ट्वा, नूनं लोकः सम्पूर्णं विक्षिप्येत। किन्तु यदा अहं मम पुत्रं, देवसमं अलङ्कृतं, समीपं आगच्छन्तं पश्यामि, पुनः जातः इव प्रमोदं लभे, युवानिव च भवामि। सूर्येऽपि न सति किञ्चित् क्रियते, वृष्टिकर्तरि न सति अपि वृष्टिः भवेत्; रामस्य गमनं दृष्ट्वा, जीवितुं कश्चन शक्यते इति अहं न मन्ये। त्वं, विनाशकामिनी, शत्रुवद् अन्तःशत्रुः, मम गृहे मृत्युः इव स्थितासि; अहो, त्वां दीर्घकालं उरस्यधृत्य, सर्पं इव, मन्दबुद्ध्या मम विषेण दग्धोऽस्मि। मयि रामे लक्ष्मणे च गते, भरतः त्वया सह राज्यं करोतु; नगरं, राष्ट्रं, बान्धवान् च नाशय, शत्रूणां तव च प्रमोदं कुरु। त्वं, यः निष्ठुराचारा, आपत्तिं विधास्यसि, अद्य बलात् इदृशं कठोरं वचनं भाषसे; तव दन्ताः न पतन्ति, न च सहस्रधा भिद्यन्ते, इति आश्चर्यम्। एवं दशरथः, कैकेयीं प्रति, दुःखेन, शोकसमन्वितः, स्वमनसि स्थितं दुःखं, तस्य पुत्रस्य रामस्य वनगमनं, स्वजनानां च दुःखं, कौसल्यायाः, सुमित्रायाः च क्लेशं, राज्यस्य च नाशं, स्वस्य च लज्जां, सम्यक् अन्वचिन्तयत्।