तदा दशरथः कौसल्यां च जनपदांश्च भरतं च प्रियं कर्तुमिच्छन्, कैकेयीं प्रति क्रोधवशादिदं सान्तप्तः प्राह—"यदि त्वं पतिसुखजनप्रियं कर्तुमिच्छसि, हे क्रूरे दुष्टचारे क्षुद्रचित्ते पापकर्मणि, तत्किमर्थं मयि वा रामे वा दुःखमपि मिथ्यावाक्यं वा पश्यसि? न हि रामं विना भरतः राज्यमधिगच्छेत्। धर्मे तु तमहं रामात्सत्यमधिकं मन्ये; कथं तं वनवासाय नियोजितं रामं द्रक्ष्यामि? तस्य मुखं ग्रहग्रस्तशशाङ्कवत्पाण्डु भविष्यति; मम च सखिभिः सह निश्चितं शुभमुद्यमं कथं त्यक्त्वा पश्येयमिति मे चिन्ता। सेनां च पराभूतां प्रतिनिवृत्तां कथं पश्येयम्? दिग्भ्यः समागताः नृपाः मां किं वक्ष्यन्ति? हन्त, अयं युवा इक्ष्वाकुः बहूनां वृद्धानां धर्मज्ञानां पण्डितानां सन्निधौ दीर्घकालं राज्यं कृतवानिति वदिष्यन्ति। ते ककुत्स्थं पृच्छन्ति चेत्किं वदाम्यत्र? मम पुत्रः कैकेय्याः प्रेरणया मया निर्वासित इति? यदि एष सत्यमुक्तं भवति, तदप्यसत्यत्वेन गृह्यते। रामे वने गते कौसल्या मम किं वक्ष्यति? तस्यां महतीं आपदं कृत्वा किं प्रत्युत्तरं दास्ये? सा हि कौसल्या सदा मां दासीवत्सखीव, भार्येव भगिन्येव च मातेव चोपचरति, सदा मम हितमिच्छन्ती, पुत्रं प्रियं वदन्ती। त्वदर्थं तु सत्कारार्हां राज्ञीं न सत्कृतवानस्मि; अद्य तु तदन्यथा मे क्लेशं जनयति। यथा रोगिणा विषयुक्तं भोजनं भुक्तं तद्वत्प्रतिकूलं रामे कृतं वनगमनं दुःखदं मे जातम्। सुमित्रा च मां दृष्ट्वा कथं विश्वासं करिष्यति, सा च भीता स्याद्; दुःखभागिनी वैदेही द्वौ महतो दुःखयोः श्रोतुं प्राप्स्यति। सा मम निधनं रामस्य च वनवासं श्रोतुम्; सा दुःखिता वैदेही मयि शोकं कृत्वा जीवितं त्यक्ष्यति। हिमवतः शिखरे पतिसंन्यस्तया किन्नरीव, अहं रामस्य वनवासं द्रष्टुं न शक्नोमि। न चिरं जीवितुमाशंसे, न मैथिलीमृद्धां रुदतीं द्रष्टुमपि; त्वं तु पुत्रेण सह विधवेव राज्यं करिष्यसि। अद्य त्वां शीलमिव दर्शयन्तीं सर्वथा शीलहीनां मन्ये; शोभनरूपां विषयुक्तां सुरां पीत्वा यथा नरः। त्वं हि मम प्रियं प्रियवचनं मिथ्यैव प्रोक्तवती, मृगं गीतैः लुभयित्वा यथा व्याघ्रः, मां नाशयित्वा। सत्यमुक्तं, सत्पुरुषा मां नगरमध्ये निन्दन्ति, स्वपुत्रविक्रेतारमिव मद्यपं विप्रं यथा। हन्त, किमिदं दुःखं, किं क्लेशं, यदहं तव वचनानि सहिष्ये? इदं दुःखं पूर्वकृतपापस्य फलं इव मे प्राप्तम्। चिरकालं पापे त्वया पापात्मना रक्षितोऽस्मि, यथा सर्प इति भ्रान्त्या रज्जुर्गृहीता। तव संसर्गे रममाणो मृत्युमिव न जानामि, शिशुरिवैकाकी कृष्णसर्पं हस्तेन स्पृशन्। सर्वथा लोको मां गर्हयितुमर्हति, यतो मया पापेन तं महात्मानं पुत्रं पित्राहीनं कृतम्। सत्यं दशरथः बालिशः कामवशः च, स्त्रीहेतोः प्रियं पुत्रं वनं प्रेषयिष्यति। वेदवेद्यशिष्योपासितः स धर्मज्ञः सुखकाले पुनरपि महद् दुःखं प्राप्स्यति। मम पुत्रः द्वितीयं वचनं न प्रतिवक्तुं समर्थः; वनं गन्तव्यमिति प्रोक्तः, 'एवमेव' इति वदिष्यति। यदि राघवः मम वचनात् विरुद्धं कुर्यात्, तदपि मे प्रियं स्यात्; सुतस्तु मम न तथा करिष्यति। राघवे वने प्रविष्टे सर्वैः जनैः निन्दितो भविष्यामि; मरणमशक्यं सहनं मां यमसदनं नयिष्यति। मम मृत्यौ रामे च वने गते, प्रियजनान् अवशेषयित्वा, त्वं किं पापं करिष्यसि? यदि कौसल्या मां रामं च पुत्रांश्च त्यक्त्वा दुःखं न सहमाना केवलं मां अनुगमिष्यति। कौसल्यां सुमित्रां मां च त्रिभिः पुत्रैः सह नरकं नीत्वा, त्वं कैकेयी सुखिनी भविष्यसि। मयि रामे च परित्यक्ते त्वं चिरकालसंस्कृतं अचलमिक्ष्वाकुवंशराज्यं व्यवध्वंस्य शासनं करिष्यसि। यदि रामस्य वनवासः भरतस्य प्रियं, मम मृत्यौ भरतः मम श्राद्धं न कुर्यात्। मयि मृते रामे च वने गते, त्वं विधवा पुत्रेण सह राज्यं करिष्यसि। भाग्यवशात् त्वं राजगृहे वससि; मम लोके निश्चयेन लज्जा, मानहानिश्च; सर्वेषु भूतेषु पापकर्मा इति गर्हितो भविष्यामि। मम पुत्रः रामः, यो रथैः गजैः अश्वैः च पुनः पुनः यायात्, कथं स महावने पादाभ्यां विचरिष्यति? भोजनकाले कुण्डलिनः पक्वान्नपानानि रमणीयानि मम पुरतः तस्मै रचयन्ति स्म; कथं स मम पुत्रः कषायतिक्तकटुकं मृगमांसं भक्षयिष्यति? यः शोभनवस्त्रैः भूषितः सुखसंस्कृतः, कथं रामः वल्कलधारी भविष्यति? कस्येदं कठोरं वचनं, यदेतदुक्तं—रामस्य वनगमनं भरतस्याभिषेकश्च?