तदा दशरथः कैकेयीं प्रति गम्भीरया वाचा दुःखाकुलचित्तः संबोधितवान्। त्वं यत् मन्यसे भरतः राज्ये स्थाप्यः, रामस्तु वनवासाय प्रेष्यः, एषा वृत्तिर्न तव शोभना, न चैतद् अनृतं कर्तव्यम्। यदि त्वं पत्युः, जनस्य, भरतस्य च प्रियं कर्तुमिच्छसि, हे क्रूरे, पापकृते, अल्पचिन्तने, तर्हि मम वचः शृणु। किं दुःखं वा, किं वा मिथ्या मयि वा रामे वा पश्यसि? अन्यथा न, केवलं रामे विहाय, भरतः राज्यं न प्राप्नोति। धर्मे रामात् अपि भरतः बलवत्तरः मया मन्यते; कथं तं रामं पश्यामि यदा सः वनगमनाय प्रेष्यते? तस्य मुखं क्षीणवर्णं भविष्यति, यथा चन्द्रस्य ग्रहेण पीडितस्य; मम च सखिभिः सह निश्चितं शुभसंकल्पं कथं त्यजामि? कथं तां सेनां पश्यामि, या पराभूतवद् निवर्तिष्यते? दिशः दिशः संप्राप्ताः नृपाः मयि किं वदिष्यन्ति? हन्त, एष युवा इक्ष्वाकुः दीर्घकालं राज्यं कृतवान्, यद्यपि वृद्धाः धर्मज्ञाः पण्डिताश्च सन्निहिताः। ते ककुत्स्थं पृच्छन्ति, तदा अहं किमत्र वदामि? मम सुतः कैकेय्याः बलात् मया निर्वासित इति? यदि एषा सत्यम् उक्ता मया, तर्हि सा मिथ्यैव मन्यते। कौसल्या मम किं वदेत्, यदा राघवः वनं गतः? एवं दुःखमकुर्वन् अहं तस्यै किं प्रत्यवदामि? सा च कौसल्या सदा दासीव, सखीव, पत्नीव, भगिन्येव, जननीव च मां सेवते स्म; सदा मम हितमिच्छन्ती, पुत्रस्नेहेन, मृदुवाचया। राज्ञीं सत्कारार्हां त्वदर्थं न सत्कृतवान्; अद्य तद् दुःखं पश्यामि, यत् त्वदर्थं कृतवान्। यथा रोगी विषयुक्तं भोजनं भुङ्क्ते, तथा रामस्य वनगमनं दुःखदं मम। सुमित्रा किं मां विश्वस्यति, भयभीता? वैदेही दुःखद्वयं श्रोतुं शक्नोति। सा मम निधनं च रामस्य वनवासं च श्रोतुं शक्नोति; हन्त, वैदेही मां स्मरन्ती दुःखिता जीवितं त्यक्ष्यति। यथा किन्नरी हिमालये पतिना परित्यक्ता शोचति, तथा अहं रामस्य महावने निर्वासनं न सहिष्णु। न चिरं जीवितुम् इच्छामि, न मैथिलीं रुदतीं द्रष्टुम्; नूनं त्वं पतिव्रता इव दृश्यसे, किन्तु सर्वथा पतिता, यथा मद्यपः शोभनरूपमपि विषयुक्तं पिबेत्। नूनं त्वं मां मिथ्यावाक्यैः सान्त्वयित्वा, यथा मृगयुता गीतैर्मृगं लुभयति, एवं मां नाशितवती। सत्पुरुषा मां नगरमध्ये निन्दन्ति, स्वसुतं विक्रीय इव मद्यपब्राह्मणः; अहो दुःखं, अहो क्लेशः, यन्मम तव वचांसि सहनानि! यथा पूर्वं पापकर्म कृतं, तथा एतादृशं दुःखं मम आगतम्। दीर्घकालं पापिनी त्वया अहं रक्षिता, यथा सर्पत्वेन भ्रान्त्या रज्जुं गृह्णाति जनः। तव संगमे हृष्टः, मृत्युस्वभावां त्वां न अवेदिषम्, यथा बालकः कालसर्पं हस्तेन स्पृशति। नूनं लोकः मां गर्हिष्यति, यत् मया पापेन तं महात्मानं पुत्रं पितृविहीनं कृतम्। दशरथः बालिशः, कामवशः, स्त्रीहेतोः प्रियं पुत्रं वनं प्रेषयिष्यति। वेदाध्ययनसंस्कारैः, गुरुपदेशैः शिक्षितः, रमणीयकाले पुनः दुःखं प्राप्स्यति। मम सुतः मम वचने द्वितीयं वचनं न वदेत्; वनगमनाय उक्तः, केवलं ‘एवम्’ इति वदेत्। यदि राघवः मम वचनं प्रतिकूलं कुर्यात्, मम प्रियं स्यात्; किन्तु मम पुत्रः तन्न करिष्यति। यदा राघवः वनं प्रविशति, सर्वैः जनैः निन्दितः भविष्यामि; मृत्युर्दुःसहः मां यमलोकं नयिष्यति। मम निधनानन्तरं, रामे च वनं गते, प्रियतमे जनसमूहे स्थिते, त्वं किं पापं करिष्यसि? यदि कौसल्या मां, रामं, पुत्रांश्च त्यजेत्, दुःखं न सहमाना, सा एकाकिनी मां अनुगमिष्यति। कौसल्या, सुमित्रा, माम् च त्रीन् पुत्रैः सह नरकं नीत्वा, त्वं कैकेयी सुखिनी भविष्यसि। मया, रामे च परित्यक्ते, त्वं इक्ष्वाकुवंशं शासिष्यसि, यः सदा पूज्यः, अचलः, अद्य तु विक्षिप्तः। यदि रामस्य वनवासः भरतस्य प्रियः, मम मृत्युकाले भरतः मां न संस्मरेत्। मम निधनानन्तरं, रामे च वनं गते, त्वं पतिव्रता इव पुत्रेण सह राज्यं शासिष्यसि। हे राजकन्ये, त्वं मम गृहे विधिना वससि; मम लज्जा लोके निश्चितम्, मम अवमानः अपि; सर्वेषु भूतेषु पापकर्मणा निन्द्यः भविष्यामि। मम सुतः रामः, यः पुनः पुनः रथैः, गजैः, अश्वैः च विहृतवान्, कथं सः महावने पद्भ्यां विचरिष्यति? भोजनकाले, मया अग्रे स्थितैः, कुशलैः कर्णाभरणधारिभिः पक्वान्नपानानि तस्मै समर्पितानि; कथं सुतः मम इदानीं कटुकाम्लतिक्तमूलानि भक्षयिष्यति? यः दिव्यवस्त्रैः भूषितः, सुखभोगान् चिरकालं अनुभूतवान्, सः रामः कथं काषायवासाः भविष्यति? एवं दशरथः, दुःखसंतप्तः, कैकेयीं प्रति स्वसर्वं दुःखं, ग्लानिं, चित्तविक्षेपं च निवेदयामास।