अथ राजा दशरथः, कैकेयीं समीपस्थां दृष्ट्वा, तस्याः बालवत् मनःपरिवर्तनं साक्षात्कृतवान्। सः विस्मितः पप्रच्छ, "कुतः ते भयम् उत्पन्नम्? किमर्थं त्वं एतादृशं वरं वृतवती?" तदनन्तरं सः दुःखितः कैकेयीं उवाच, "त्वं इच्छसि भरतः राज्ये अभिषिक्तः भवतु, रामः तु वनवासं गच्छतु; त्वं एतादृशं भावं तथा असत्यं त्यज। यदि त्वं पतिसुखं, जनानां प्रियं, भरतस्य च प्रीतिं इच्छसि, हे निर्दये, दुष्टचित्ते, क्षुद्रभावे, पापकर्मणि, तर्हि किमर्थम् एतादृशं कार्यम् इच्छसि?" दशरथः पुनः पप्रच्छ, "किम् दुःखं वा असत्यं वा मयि वा रामे वा पश्यसि? अन्यथा, रामं विना, भरतः राज्ये न स्थापयितुं शक्यः। अहं भरतं धर्मे रामात् अपि बलवत्तरं मन्ये; किं तु रामः वनवासाय प्रेषितः चेत्, कथं तं द्रक्ष्यामि?" सः चिन्तयन् उवाच, "रामस्य मुखम् श्वेतं भविष्यति, यथा चन्द्रः ग्रहणेन; मम शुभसंकल्पः, मित्रैः सह निश्चितः, तदा विफलः भविष्यति।" राजा दुःखितः पुनः विचारयन् उवाच, "कथं सेनां पराभूतां इव, प्रत्याहृतां पश्यामि? सर्वदिशः समागताः राजानः मम विषये किं वदन्ति?" सः शोकात् विलपन् उवाच, "अहो, अयमेव युवा इक्ष्वाकुः दीर्घकालं राज्यं कृतवान्, यद्यपि वृद्धाः, धर्मज्ञाः, विद्वांसः सन्ति। ते ककुत्स्थं पृच्छन्ति, तदा अहं किं वदामि? मम पुत्रः कैकेयीं प्रेरयित्वा मया वनं प्रेषितः इति वदामि?" दशरथः विषण्णः उवाच, "यदि अहं सत्यम् वदामि, तर्हि असत्यं इति गण्यते। कौसल्या रामस्य वनगमनं श्रुत्वा मम विषये किं वदेत्?" सः पुनः चिन्तयन् उवाच, "एवं महापापं कृत्वा, अहं तस्यै किं प्रत्युत्तरं दास्यामि? कौसल्या तु सदा दासीवत्, सख्यवत्, पत्न्यवत्, भगिन्यवत्, मातृवत् मम सेवा कृतवती—सदा मम हितं अन्वेषणम्, पुत्रं प्रियं, मृदु वाक्यं।" दशरथः दुःखेन व्याकुलः उवाच, "यद्यपि सा सम्मानार्हा, अहं तां तव कृते न सम्मानितवान्; तव कृते यत् शुभं कृतवान्, तदिदानीं मां पीडयति। यथा विषमिश्रं अन्नं रोगी भुञ्जते, तथा रामे कृतं पापं, तस्य वनगमनं च।" सः पुनः पप्रच्छ, "सुमित्रा एतद् दृष्ट्वा कथं मां विश्वसिति, भयभीता? वैदेही दुःखद्वयं श्रोष्यति। सा मम मृत्युः तथा रामस्य वनवासं श्रोष्यति; वैदेही दुःखिता मां स्मरन्ती, जीवितं त्यक्ष्यति। हिमालयशिखरे किन्नर्याः पतिना त्यक्तायाः इव, अहं रामस्य महावने निर्वासनं दृष्टुं न शक्नोमि।" दशरथः विषण्णः उवाच, "मम दीर्घजीवनं नाशाय, मैथिलीं रुदतीं द्रष्टुं न इच्छामि; निश्चितं त्वं विडवा इव, पुत्रेण सह राज्यं शासनं करिष्यसि। अहं त्वां धर्मरूपां अपि अधर्मिष्ठां मन्ये—सुन्दररूपा विषयुक्ता, यथा मद्यपानं कृतवान् पुरुषः।" सः शोकात् विलपन् उवाच, "तव मृदुवचनैः मां सान्त्वयित्वा, त्वं मृगं गीतैः आकर्षयन् व्याधः इव, मां विनष्टवती। निश्चितं, सत्पुरुषाः मां नगरमध्ये निन्दन्ति—स्वपुत्रं विक्रीय ब्राह्मणः मद्यपः इव।" दशरथः दुःखात् विलपन् उवाच, "अहो, कष्टं, दुःखं, तव वचनानि सहनं मे दुर्लभम्! यथा पूर्वं पापं कृतवान्, तथा दुःखं मां प्राप्तम्।" सः विषण्णः पुनः उवाच, "दीर्घकालं, हे पापे, अहं पापेन तव रक्षितः, यथा अज्ञानात् सर्पः इति शृंखला उपनयति। तव संगमे हृष्टः, अहं मृत्युम् एव न पश्यामि—बालः एकाकी कृष्णसर्पं हस्तेन स्पृशति इव।" दशरथः पुनः उवाच, "संसारः मां निन्दितुम् अर्हति, यतः मम पापेन, महात्मा पुत्रः पितृहीनः जातः। अहं बालवत् कामवशः दशरथः, स्त्रीस्नेहेन स्वपुत्रं वनं प्रेषयिष्यामि।" सः शोकात् विलपन् उवाच, "यद्यपि वेदाध्ययनं, ब्रह्मचर्यं, गुरुषु शिक्षां कृतवान्, तस्य सुखकाले पुनः महान् दुःखः भविष्यति। मम पुत्रः मम वचनं द्वितीयं न प्रत्युत्तरं दास्यति; वनगमनं श्रुत्वा, केवलं 'एवम्' इति वदिष्यति।" दशरथः दुःखेन उवाच, "यदि राघवः वनगमनं मम इच्छायाः विरुद्धं कुर्यात्, तर्हि तद् मे प्रियं स्यात्; किं तु मम पुत्रः तद् न करिष्यति।" सः विषण्णः पुनः उवाच, "राघवः वनं प्रविशति चेत्, सर्वे जनाः मां निन्दिष्यन्ति; मृत्युः मे असह्यः, यमलोकं गमिष्यामि।" दशरथः दुःखात् विलपन् उवाच, "मम मृत्यौ, रामः पुरुषश्रेष्ठः वनं गतः, प्रियजनाः अवशिष्टाः, तदा त्वं किं पापं करिष्यसि?" सः चिन्तयन् उवाच, "यदि कौसल्या मां, रामं, पुत्रान् च त्यजति, दुःखं न सहनं शक्नोति, तदा सा केवलं मां अनुगमिष्यति।" दशरथः दुःखेन उवाच, "कौसल्या, सुमित्रा, अहं च, त्रीन् पुत्रान् सहित्य, त्वया नरकं नीताः; त्वं कैकेयी सुखिता भविष्यसि।" सः शोकात् विलपन् उवाच, "अहं रामं त्यक्त्वा, त्वं इक्ष्वाकुवंशं शासनं करिष्यसि, यः सदा पूजितः, अचलः, किं तु अधुना विक्षिप्तः। यदि रामस्य वनवासः भरतस्य प्रीत्यर्थं, तदा मम मृत्यौ भरतः मम श्राद्धं न कुर्यात्।" दशरथः विषण्णः पुनः उवाच, "मम मृत्यौ, रामः पुरुषश्रेष्ठः वनं गतः, त्वं विडवा इव, पुत्रेण सह राज्यं शासनं करिष्यसि।" सः शोकात् विलपन् उवाच, "त्वं राजकुमारी, मम गृहे दैवयोगात् निवासिता; मम लोकनिन्दा निश्चितं, अपमानं च; सर्वेषु प्राणिषु, अहं पापकर्मा इति निन्दितः भविष्यामि।" दशरथः विषण्णः उवाच, "कथं मम पुत्रः रामः, यः पुनः पुनः रथैः, गजैः, अश्वैः, शोभायमानैः यात्रां कृतवान्, अधुना महावने पादैः भ्रमिष्यति?" सः चिन्तयन् उवाच, "भोजनकाले, कुण्डलधराः पाकशास्त्रज्ञाः, मम अग्रतः, रम्यं भोजनं पेयं च तस्यैव निर्मितवन्तः।" दशरथः अन्ते दुःखेन उवाच, "कथं मम पुत्रः अधुना तिक्तं, कटुं, अम्लं, वन्यं भोजनं भुञ्जित्वा जीविष्यति?