राजा दशरथः कैकेय्याः कठोराणि वचनानि शृण्वन्, तडित्समा दुःखदायिनी तस्य हृदयम् अभ्याहन्ति, शोकसन्तप्तः दुःखेन पूर्णः न तुष्टः अभवत्। तदा सः रानीम् दृढनिश्चयां भीषणप्रतिज्ञां चिन्तयन्, "राम" इति श्वसन्, वृक्षः छिन्नः इव भूमौ पतितः। तस्य मनः मोहग्रस्तम्, उन्मत्तः इव, व्याकुलः, रोगी इव, तेजःहीनः, नागः शक्तिहीनः इव, भूमिपतिः अभवत्। दीनः, क्लिष्टः, दुर्बलः स्वरः कैकेय्यै उवाच— "कः त्वां एतादृशं विनाशकारि कार्यं, यद्वल्कलम् इव हितरूपेण दृश्यते, उपदिष्टवान्?" तं विना लज्जाम् भाषमाणां, भूतेषु आविष्टचित्तां इव, पापं तव स्वभावे न दृष्टवान् इति राजा व्याहरत्। "अद्य त्वां बालस्य इव विपरीतभावं पश्यामि; कुतः ते भयम् उत्पन्नम्, यत् एतादृशं वरम् इच्छसि?" इति सः पप्रच्छ। "त्वं इच्छसि भरतः राज्ये उपविशतु, रामः वनम् गच्छतु; त्वं अस्मिन वृत्ते, असत्ये च, विरम। यदि त्वं पत्युः, जनस्य, भरतस्य च प्रीत्यर्थम् इच्छसि, हे क्रूरे, दुश्चित्ते, अल्पे, दुष्कर्मणि, तदा..." इति सः कैकेयीं प्रबोधयन् उवाच। "मयि वा रामे वा कः दुःखं वा असत्यं वा पश्यसि? राज्यं भरतः रामं विना न प्राप्नुयात्।" "भरतः धर्मे रामात् बलवत्तरः इति अहम् मन्ये; रामः वनगमनं श्रुत्वा कथं दृष्ट्वा भविष्यामि?" इति राजा दुःखितः उवाच। "तस्य मुखम् शशिनः ग्रहग्रस्तस्य इव पीतिमान् भविष्यति; मम शुभनिश्चयः मित्रैः सह निश्चितः..." इति चिन्तयन् सः पप्रच्छ— "सेना पराजिता इव निवर्तिता कथं द्रक्ष्यामि? दिशोभ्यः आगताः राजानः मम किं वदन्ति?" "अहो, अयं युवा इक्ष्वाकुः दीर्घकालं राज्यं पालयति, बहवः वृद्धाः धर्मज्ञाः विद्वांसः सन्निहिताः। ते ककुत्स्थम् पृच्छन्ति, तदा अहम् किं वदामि? कैकेय्याः बाधनात् पुत्रः मया वनं प्रेषितः इति?" "सत्यं वदामि चेत्, तद् असत्यरूपेण गृह्यते। कौसल्या रामे वनं गतः मम किं वदेत्?" "तस्याः प्रति किं प्रत्युत्तरं दास्यामि, महद्दोषम् कृत्वा? कौसल्या सदैव दासीव, सख्येव, पत्नीव, भगिन्येव, मातर् इव मम सेवा कृतवती—मम हितम् अन्विष्य, पुत्रं प्रियम्, सौम्यवाचः।" "मया तां न सम्मानिता, यद्यपि सम्मानार्हा, तव कृते; अधुनाः तव कृते सर्वं शुभं कृतम् दुःखदं मे।" "यथा रोगिणा विषयुक्तं भोजनं भक्षितम्, तथा रामस्य दुष्कर्मणि, वनगमनम्। सुमित्रा इदं दृष्ट्वा मम विश्वासं कथं करिष्यति, भयात्? वैदेही दुःखद्वयं श्रोष्यति।" "मम मृत्युः, रामस्य वनवासः, वैदेही दुःखिता, जीवनम् व्यर्थं करिष्यति।" "यथा हिमालयशिखरे पतिसंविहिता किन्नरी, तथा अहम् रामस्य वनवासम् सहनं न शक्नोमि।" "मम दीर्घायुष्ये आशा नास्ति, मैथिलीं रुदतीं द्रष्टुं न इच्छामि; नूनं त्वं पुत्रेण राज्यं विधवावद् पालयिष्यसि।" "त्वं धर्मरूपिणी अपि अधर्मिणी इव दृश्यसे—सुन्दरी विषयुक्ता, मद्यं पीतः पुरुषः इव।" "त्वं मम मनः सान्त्वनम् मिथ्या वाक्यैः कृतवती, मृगम् गीतैः आकर्षयन् व्याधः इव, मम विनाशं कृतवती।" "नूनं सज्जनः मां असज्जनम् इति नगरमध्ये वदिष्यति—पुत्रविक्रेता मद्यपब्राह्मणः इव।" "अहो, कस्तपः, कदुःखम्, तव वचनानि मया सहनानि! पूर्वं किञ्चित् पापं कृतम् इव, एतादृशं दुःखम् प्राप्तम्।" "दीर्घकालम्, हे पापे, त्वया रक्षितः अस्मि, पापिनी; यथा सर्पः भ्रमात् रज्जु इति गृह्यते।" "तव संगम् रम्यं मन्यन्, मृत्युः इति न अवगतम्—बालः एकाकी कृष्णसर्पम् हस्तेन स्पृशन् इव।" "संसारः मां दोषेण निन्दितुम् अर्हति, मम पापेन महात्मा पुत्रः पितृहीनः अभवत्।" "नूनं दशरथः बालः कामपरायणः, यः स्त्रीकृते प्रियम् पुत्रम् वनं प्रेषयिष्यति।" "वेदैः, ब्रह्मचर्येण, गुरुभिः शिक्षितः, सुखकाले पुनः दुःखम् अनुभविष्यति।" "मम पुत्रः द्वितीयं वाक्यं उत्तरम् दातुम् न समर्थः; वनगमनम् श्रुत्वा, 'एवम्' इति वदिष्यति।" "यदि रामः मम इच्छानुगुणं न आचरति, वनगमनम् प्रेरितः, तद् मम प्रियं स्यात्; किन्तु पुत्रः तद् न करिष्यति।" "रामः वनम् प्रविशन्, सर्वे जनाः मां निन्दिष्यन्ति; मृत्युः, असह्यः, यमलोकम् माम् नयिष्यति।" "मम मृत्युः, रामः पुरुषश्रेष्ठः वनम् गतः, प्रियजनाः शेषः; तव किं पापं भविष्यति?" "यदि कौसल्या मां, रामम्, पुत्रान् च त्यजति, दुःखसहनम् न शक्नोति, रानी केवलं मां अनुवर्तिष्यति।" "कौसल्या, सुमित्रा, माम् त्रीन् पुत्रान् च नरकं नीत्वा, त्वं कैकेयी सुखिता भविष्यसि।" "मया रामे परित्यक्ते, त्वं इक्ष्वाकुवंशम्, नित्यसम्मानितम्, अविचलितम्, अधुनात् विक्षिप्तम्, पालयिष्यसि।" "यदि रामस्य वनवासः भरतस्य प्रीत्यर्थम्, तदा भरतः मम मृत्यौ अन्त्यक्रियाः न करोतु।" एवं दशरथः कैकेयीं प्रति दुःखसन्तप्तः, शोकग्रस्तः, हृदयवेदनया, स्वपुत्रस्य रामस्य वनगमनम्, राज्यस्य विक्षेपम्, कौसल्या-सुमित्रादीनां दुःखम्, स्वमृत्युम्, भरतस्य राज्यारोहणम्, कैकेय्याः पापम्, सर्वजननिन्दां, आत्मनः दैन्यम्, सर्वं कष्टम्, हृदयवेदना, अव्यक्तं, स्पष्टं, सान्त्वनम्, अश्रुपूर्णः, कैकेयीं प्रति वचनानि उवाच।