एवं उक्त्वा कैकेयी मौनं जगाम, शोकाकुलस्य राज्ञः विलपन्तस्य न प्रत्युवाच। तस्याः वचः श्रुत्वा—रामस्य वनवासस्य भरतस्य च राज्याभिषेकस्य—राजा दशरथः, तुच्छीकृतैन्द्रियः, क्षणमपि कैकेयीं न प्रत्यभाषत, किं तु तस्याः कटुवचनानि श्रुत्वा तामेव स्थिरदृष्ट्या अपश्यत्। तानि वाक्यानि तु मेघनिनादसदृशानि, हृदयविदारकानि, शोकसंतप्तस्य तस्य हर्षजनकानि नासन्। रानीं दृढनिश्चयां, घोरप्रतिज्ञां चिन्तयन्, “राम” इति श्वसन्, भूमौ छिन्नवृक्षवत् पतितवान्। तदा स राजा, उन्मत्तवत्, विक्षिप्तचित्तः, रोगीव, तेजोहीनः, विषहीनः सर्प इव बभूव। स दुःखितः, मंदस्वरेण कैकेयीं प्राह—“कः त्वां एतादृशं विनाशकरं कार्यं, शुभरूपेण, अनयत्?” इति। “त्वं मां लज्जाम् अतिक्रम्य भाषसे, यथा पिशाचगृहीतमना; पूर्वं तव असद्गुणं न पश्यामि। अद्य तु बालवत् तव विपर्ययं पश्यामि; कुतः ते भयमुत्पन्नं, येन त्वमेतद्वरमिच्छसि? त्वं इच्छसि भरतस्य राज्यासनम्, रामस्य च वनवासम्; त्यजैतत् वृत्तम्, मृषावृत्तिं च। यदि पतिसुखं, जनसुखं, भरतसुखं च इच्छसि, हे क्रूरे, दुष्टचेतने, क्षुद्रकर्मणि, किं दुःखं वा मृषा वा मयि, रामे वा पश्यसि? न हि रामं विना भरतः राज्यं प्राप्नुयात्। धर्मे रामात् बलवत्तरं तमपि मन्ये; कथं रामं वनगमनाय याच्यमानं पश्यामि? तस्य मुखं शुष्येत, यथा चन्द्रस्य ग्रहणकाले; मम च शुभनिश्चयः, मित्रैः सह निश्चितः, कथं सैन्यं, पराभूतमिव, निवर्तितं द्रक्ष्यामि? दिशः दिशः समागताः राजानः मां किं वक्ष्यन्ति? हा, अयम् इक्ष्वाकुवंशजः, वृद्धैः पण्डितैः धर्मात्मभिः उपस्थितेषु, दीर्घकालं राज्यं पालयामास। ते ककुत्स्थं पृच्छन्ति, तदा अहं किमत्र ब्रूयामि? कैकेय्याः वशेण मया पुत्रो निर्वासितः इति? सत्यं वदामि चेत्, मिथ्येति गृह्यते। कौसल्या किं मम वक्ष्यति, यदा रामः वनं गतः? अहं च तस्या उत्तरं किं दास्यामि, घोरं पापं कृत्वा? सदा दासीव, सखीव, भार्येिव, भगिन्येव, मातृवत् च, सा कौसल्या मां सेवते, सदा हितकाम्या, पुत्रवत्सला, मृदुवादिनी। तां त्वं प्राप्य, यथार्हां न पूजितवान्, तव कृते; अधुना तव कृते यत् कृतं, तत् मां दुःखयति। यथा रोगिणा विषयुक्तं भोजनं भुक्तं, तथा रामस्य पापं, तस्य वनगमनं च। सुमित्रा अपि मां दृष्ट्वा, भयात्, विश्वासं न करिष्यति; दुःखिता वैदेही द्वे दुःखे श्रोतुम् अर्हति। सा मम निधनं, रामस्य च वनवासं श्रोतुम् अर्हति; हा, वैदेही मयि शोकात् प्राणान् त्यक्ष्यति। हिमालयपर्वतशिखरे पतिं त्यक्त्वा या किंनरी, तद्वत् अहं रामस्य वनवासं न सहिष्ये। न चिरं जीवितुम् इच्छामि, न मैथिलीं रुदतीं द्रष्टुम्; नूनं त्वं पुत्रेण सह विधवा राज्यं पालयिष्यसि। त्वां तु साध्वीमिव दृश्याम्, परस्त्रीव एव मन्ये; सौम्यरूपां विषयुक्ताम्, मद्यपं पुरुषं यथा। त्वं हि मां मृषावाक्यैः सान्त्वयित्वा, मृगं गीतैः आकर्षयन्तीव व्याधः, विनाशयिता। नूनं सन्मार्गगामिनो मां निन्दिष्यन्ति, पुत्रविक्रयीव, मद्यपब्राह्मणवत्। हा, कष्टं, दुःखं, यदेतानि तव वचनानि सहिष्ये; पूर्वकृतं पापं इव, एतादृशं दुःखं मम प्राप्तम्। दीर्घकालं, हे पापिनि, त्वया रक्षितः अस्मि, यथा अज्ञानात् सर्परूपं रज्जुं गृह्णाति; तव संगात् हृष्टः, त्वां मृत्युं न अवेदिषम्, बालकः कृष्णसर्पं हस्तेन स्पृशन्निव। संसारः मां निन्दितुम् अर्हति, यः मम पापेन, महात्मा पुत्रः पित्रा विहीनः जातः। नूनं दशरथः बालिशः, कामवशगः, स्त्रीहेतोः प्रियं पुत्रं वनं प्रेषयिष्यति। वेदैः, ब्रह्मचर्येण, आचार्यैश्च शिक्षितः पुत्रः, सुखकाले पुनः दुःखं प्राप्स्यति। स मम पुत्रः, द्वितीयं वाक्यं न वदिष्यति; वनगमनाय याच्यमानः, “एवमस्तु” इति वक्ष्यति। यदि राघवः मम वचनविपरीतं कुर्यात्, प्रियो मम स्यात्; किन्तु सुतः तद् न करिष्यति। यदा राघवः वनं गच्छति, तदा सर्वे जनाः मां निन्दिष्यन्ति; मृत्युं च, दुःसहं, यमलोकं नयिष्यति। मम निधनं, रामस्य च वनगमनं, प्रिये जनाः शेषाः; ततः त्वं किम् अन्यं पापं करिष्यसि? यदि कौसल्या मां, रामं, पुत्रांश्च त्यजेत्, दुःखं न सहमाना, सा रानी मम अनुगामिनी भविष्यति।