राजा दशरथः दुःखसन्तप्तः, कैकेयीं प्रति, ‘भरतेन मया च सह, हे नरश्रेष्ठ, तव शपथं करोतः—रामस्य वनवासं विना अन्येन किञ्चिद् न मम प्रियं भवेत्’ इति कैकेयीवचनं श्रुत्वा, कैकेयी तु तं शोकाकुलं राजानं प्रति मौनं स्थिता, न किञ्चिद् प्रत्युवाच। तस्याः वचनेन, यत्र रामः वनवासं गच्छेत् भरतः राज्यं प्राप्नुयात्, राजा दशरथः तदा तद् अतीव दुःखदं वचनं श्रुत्वा, क्षणमपि कैकेयीं प्रति न किंचित् अभाषत; ताम् अप्रियं भाषमाणां, स्थिरदृष्ट्या निरन्तरं पश्यन्। तस्य हृदयम् आघातवत् तानि वचनानि श्रुत्वा, राजा दुःखेन शोकसम्भृतः न हर्षम् अपश्यत्। राजा तदा तस्याः निश्चयम्, घोरं शपथं च चिन्तयन्, 'राम' इति श्वसन्, छिन्नतरुवत् भूमौ पतितः। तस्य चित्तम् भ्रमितं, यथा मद्यपः, व्याकुलं, यथा रोगी, वीर्यं नष्टं, यथा शक्तिहीनः सर्पः, भूमिपतिः अभवत्। दीनकण्ठेन, व्यथितवाचाः, सः कैकेयीं प्रति उवाच—‘कः तव अयम् अनर्थः, हितरूपेण प्रकटितः, कस्य उपदेशेन कृतः?’ तव वचनानि निर्लज्जानि, यथा भूतग्रस्तस्य मनः; पूर्वं तव दोषः न मया दृष्टः। अद्य तु बालवत् तव वृत्तान्तस्य विपर्ययः मया दृश्यते; कुतः तव भयम् आगतम्, यत् एतादृशं वरं वरणम् अकरोत्? भरतः राज्ये स्थापनीयः, रामः वनवासे गमनीयः—एतादृशं वृत्तं, मिथ्यावृत्तं, त्यज। यदि तव पतिसुखं, लोकसुखं, भरतसुखं च इच्छसि, हे क्रूरा, दुष्टचित्ता, अल्पसत्त्वा, पापकर्मणि, तर्हि किं दुःखं वा मिथ्यावृत्तं मयि वा रामे वा पश्यसि? रामं विना भरतः राज्यं न प्राप्नुयात्। भरतः धर्मे रामात् बलवत्तरः मया मन्यते; किं प्रकारेण रामं वनवासे गमनं श्रुत्वा द्रक्ष्यामि? तस्य मुखं शशांकस्य ग्रहणमिव श्वेतं भविष्यति; मम शुभनिश्चयः, मित्रैः सह निश्चितः, तदा किं द्रक्ष्यामि? सेना पराजिता इव निवर्तिता, तदा किं द्रक्ष्यामि? दिशः दिशः समागताः राजा, मम प्रति किं वदन्ति? हाय, युवा इक्ष्वाकुः दीर्घकालं राज्यं कृतवान्, वृद्धाः धर्मज्ञाः विद्वांसः सन्ति। ते ककुत्स्थं पृच्छन्ति, तदा अहं किं वदामि? मम पुत्रः कैकेयीप्रेरणया मया वनवासे प्रेषितः इति वदामि? सत्यं वदामि चेत्, मिथ्यावृत्तं इव गृहीतम्। कौसल्याः प्रति किं वदामि, यदा रामः वनं गच्छति? कस्य उत्तरं दास्यामि, यदा तया महद् दुष्कृतं कृतम्? कौसल्या सदा दासीवत्, मित्रवत्, पत्नीवत्, भगिन्यवत्, मातृवत्, सदा मम हिते युक्ता, पुत्रं प्रेम्णा युक्ता, मधुरवाचः। तां तु, योग्यां सत्कार्यां, तव कृते न समादृतवान्; अद्य तु तव कृते मम सत्कृतिः दुःखदायिनी। यथा विषमिश्रितं भोजनं रोगिणा भुक्तं, तथा रामस्य दुष्कृतं, वनगमनम्। सुमित्रा तु, एतद् दृष्ट्वा, मयि विश्वासं न करिष्यति, भीता; वैदेही तु द्वौ महादुःखौ श्रोष्यति। मम मृत्युः च रामस्य वनवासः च—एतद् दुःखं शृण्वन्ती, वैदेही मयि शोकं कृत्वा जीवनं त्यक्ष्यति। हिमालयशिखरे पतिना विहीनः किंनरीव, महावने रामस्य वनवासं अहं न सहिष्ये। दीर्घायुर्भावं नाशां, मैथिलीं रुदतीं द्रष्टुं नाशां; निश्चितं, त्वं राज्यं विधवा पुत्रेण सह शासिष्यसि। त्वं धर्मरूपा अपि अधर्मिणी मया मन्यसे; शोभनरूपा विषयुक्ता, यथा मद्यपः। मिथ्यावाक्यैः मां सान्त्व्य, यथा व्याघ्रः मृगं गीतैः मोदयन्, नष्टं कृतवती। सत्पुरुषाः मां नगरमध्ये निन्दिष्यन्ति—पुत्रविक्रेता, यथा मद्यपब्राह्मणः। हाय, दुःखं, क्लेशः, तव वचनानि अहं सहनं न शक्नोमि; पूर्वं किञ्चित् पापकर्म कृतं इव, एतादृशं दुःखं प्राप्तम्। दीर्घकालं, हे पापिनी, त्वया रक्षितः, यथा अज्ञानात् सर्परूपेण रज्जुः गृहीता। तव संगमे हृष्टः, मृत्युं न अवगच्छं, यथा बालः कृष्णसर्पं हस्तेन स्पृशति। संसारः मां सर्वथा निन्दितुम् अर्हति, मम पापेन, महानात्मा पुत्रः पित्रा विहीनः। दशरथः बालवत्, कामवशः, स्त्रियाः कृते प्रियं पुत्रं वनवासे प्रेषयिष्यति। रामः वेदाध्ययनात्, ब्रह्मचर्येण, गुरुभिः शिक्षितः, सुखकाले पुनः महद् दुःखं अनुभविष्यति। मम पुत्रः द्वितीयं वचनं न प्रतिवदिष्यति; वनगमनाय उक्तः, 'एवम्' इति वदिष्यति। यदि रामः मम इच्छानुसारं न आचरिष्येत्, मम प्रियं भवेत्, किन्तु पुत्रः तद् न करिष्यति। यदा रामः वनं प्रविशति, सर्वैः जनैः निन्दितः भविष्यामि; मृत्युः, असह्यः, यमालयं मां नयिष्यति। यदा अहं मृतः, रामः पुरुषश्रेष्ठः वनं गतः, मम प्रियजनाः शेषः, तदा त्वं किम् पापं करिष्यसि?