कैकेयी तदा दुःखार्ता, राज्ञः शोकदुःखेन व्याकुलस्य वचनानि शृण्वन्ती, एकदा स्वस्य मनसि चिन्तयन्ती, ‘‘यदि एकमपि दिनं रामस्य मातरं प्रणम्य पश्येयम्, तर्हि मम मृत्युरेव श्रेयः स्यात्’’ इति मनसा निश्चितवती। सा पुनः राजानं प्रति प्रतिज्ञायोवाच— ‘‘भरतेन मया च, नरश्रेष्ठ, शपथपूर्वकं वदामि— रामस्य वनवासाद् ऋते न किञ्चिदपि मम रोचते।’’ एवं ब्रुवाणां तां कैकेयीं राजा शोकसन्तप्तः तिष्ठति स्म, सा च तस्योत्तरं न दत्तवती, मौनं स्थापयित्वा तस्मिन् स्थितवती। तदानीं कैकेय्याः तानि कठोराणि वचनानि— रामस्य वनवासस्य भरतस्य च राज्याभिषेकस्य विषये— शृण्वन् राजा दाशरथिः सञ्जातविषण्णः क्षणमपि कैकेयीं न प्रत्यभाषत। स तु दुःखेन तामेव पश्यन्, स्थिरः तिष्ठन्, तस्याः अप्रियवचनानि शृणोति स्म। तस्य हृदयविदारकानि वज्रनिपातसमानानि वचनानि शृण्वन्, शोकविषादसमन्वितः राजा न प्रमुदितः। स तु भार्यायाः दृढनिश्चयं भीषणां प्रतिज्ञां च चिन्तयन्, ‘‘राम!’’ इत्युक्त्वा, छिन्नवृक्षवत् भूमौ पतितः। तस्य चेतः नष्टम्, स उन्मत्तवत्, मूढवत्, रोगीव, तेजोहीनः, शक्तिहीनसर्पवत्, भूमिपतिः बभूव। स दुःखितस्वरेण, क्लिष्टया वाचा कैकेयीं प्रति वचनमिदम् अवदत्— ‘‘कः त्वामेतादृशं विनाशकारिणं कार्यं, हितरूपेण प्रत्यक्षं, उपदिष्टवान्?’’ पुनः उवाच— ‘‘त्वं मां निरलज्जया भाषसे, यथा पिशाचैः ग्रस्तचित्ता; पूर्वं तव एतादृशं दोषं न अहम् अपश्यम्। अद्य तु बालवत् विपरीतं त्वयि पश्यामि; कुतः ते एष भीतः, येन त्वं एतादृशं वरं वृणीषे?’’ ‘‘त्वं इच्छसि भरतं सिंहासने स्थापयितुम्, रामं च वने वासयितुम्; एतादृशं भावं मिथ्याचरितं च त्यज। यदि त्वं पतिसुखं, जनसुखं, भरतसुखं च इच्छसि, हे क्रूरे, पापकृते, क्षुद्रे, दुष्करिणि, तर्हि एषा वृत्तिः परित्याज्या।’’ ‘‘किं पापं वा मिथ्याचारं मयि वा रामे वा पश्यसि? रामं विना अन्यथा भरतः कदापि राज्यं न प्राप्नुयात्। अहं तु धर्मे रामात् अपि तं बलवत्तरं मन्ये; किं तु रामं वनगमनाय उपदिष्टं कथं पश्येयम्?’’ ‘‘तस्य मुखं शुक्लवर्णं भविष्यति, यथा चन्द्रग्रहणसमये चन्द्रस्य; मम च सुसङ्कल्पः, मित्रैः सह निश्चितः, क्षीयेत। सेना अपि, पराजितवत्, निवर्तमाना कथं पश्येयम्? दिशः दिशः समागताः राजानः मां किं वदिष्यन्ति?’’ ‘‘हा, एष युवा इक्ष्वाकुः दीर्घकालं राज्यं कृतवान्, वृद्धाः धर्मज्ञाः विद्वांसश्च सति। ते काकुत्थ्सं पृच्छन्ति, तर्हि अहम् अत्र किं वदामि? यत् मम पुत्रः मया कैकेय्याः प्रेरणया वनं प्रेषितः इति?’’ ‘‘यदि अहं सत्यम् उक्तवान्, तर्हि तदपि मिथ्यैव गण्यते। कौसल्याम् अहम् किं वदिष्यामि, यदा रामः वनं गतः?’’ ‘‘तस्यै किमुत्तरं दास्यामि, एतादृशं महापापं कृत्वा? यत् सा कौसल्या सदा दासीव, सखीव, पत्नीव, भगिन्येव, मातृवत् च मम सेवा कृतवती— सदा मम हिते प्रवृत्ता, पुत्रवती, मृदुवदना। तां योग्यां न अहम् अर्चितवान्, तव कृते; अद्य तु मम तव कृते कृतं सर्वं दुःखदं जातम्।’’ ‘‘यथा रोगिणा विषयुक्तं भोजनं भुक्तम्, तथैव रामे कृतं पापं तस्य च वनगमनम्। सुमित्रा अपि, एतत् दृष्ट्वा, मां कथं विश्वसेत्, भीता सती? वैदेही च दुःखद्वयं श्रोष्यति। सा मम मृत्युः तथा रामस्य वनवासः इति दुःखद्वयं शृणोति, हा, वैदेही मयि शोकं कृत्वा जीवितं त्यक्ष्यति।’’ ‘‘यथा किन्नरी हिमवत्पर्वतस्य शिखरे पतिना त्यक्ता, तथा अहम् अपि रामस्य महावने वनवासं न सहिष्ये। न चिरं जीविताशां करोमि, न मैथिलीं रुदतीं द्रष्टुम् इच्छामि; नूनं त्वं विधवा पुत्रेण सह राज्यं शास्यसि।’’ ‘‘अद्य त्वां धर्मरूपिणीं अपि सर्वथा पतितां मन्ये— रूपवन्ती विषयुक्ता, यथा मद्यपः नरः। नूनं त्वं मां मिथ्यया शमवचनैः सान्त्व्य, यथा मृगं गीतैः वशीकृत्य व्याघ्रः हन्ति, तथा मां विनाशितवती। नूनं सत्पुरुषाः मां नगरमध्ये निन्दिष्यन्ति— स्वपुत्रविक्रेतारं, मद्यपब्राह्मणवत्।’’ ‘‘हा, कष्टं, हा, दुःखं, यत् तव वचनानि मया सहनीयानि! एतादृशं दुःखं मम प्राप्तं, यथा पूर्वं किञ्चित् पापं कृतम्। दीर्घकालं, हे पापे, त्वया रक्षितोऽस्मि, यथा अज्ञानात् रज्जुं सर्पमिव गृह्णाति जनः। तव संसर्गे प्रमत्तः, मृत्युस्वरूपां त्वां न अपश्यम्, यथा बालः एकाकी कृष्णसर्पं हस्तेन स्पृशति।’’ ‘‘नूनं लोको मां निन्दितुम् अर्हति, यतः मम पापेन स महात्मा पुत्रः पित्रा वियुक्तः। नूनं दशरथः बालिशः, कामवशगः, यः प्रियं पुत्रं स्त्रीहेतोः वनं प्रेषयिष्यति।’’ ‘‘यो वेदैः, ब्रह्मचर्येण, आचार्योपदेशैः शिक्षितः, स पुनः सुखसमये महान् क्लेशं प्राप्स्यति। मम पुत्रः द्वितीयं वचनं मम न प्रतिवदेत्; वनगमनाय उक्तः स केवलं ‘एवम्’ इति वदेत्। यदि राघवः मम वचनं प्रतीक्ष्य अन्यथा आचरितवान्, तर्हि तत् मम प्रियं स्यात्, किन्तु सुतः तद् न करिष्यति।’’ ‘‘यदा राघवः वनं प्रवेशिष्यति, तदा सर्वैः जनैः अहम् निन्दितो भविष्यामि; मृत्युः, असह्यः, माम् यमालयं नयिष्यति।’’ एवं दशरथः कैकेयीवचनेन विदीर्णहृदयः, शोकविषादसमन्वितः, दुःखार्तः, आत्मनः दैन्यं कैकेयीं च निन्दन्, रामस्य वनगमनं, भरतस्य राज्याभिषेकं, कौसल्यायाः दुःखम्, स्वस्य अपमानं, धर्महानिं च चिन्तयन्, विवर्णो, अशक्तः, क्लिष्टचित्तः, भूधरवत् भूमौ पतितः।