शैब्यः कदाचित् श्येनपिक्क-कथा मध्ये विहगाय स्वमांसं दत्तवान्, अलर्कः च नेत्रौ त्यक्त्वा परमां गतिम् आप्तवान्—एवं पूर्वकृतानि स्मृत्वा, सागरः अपि स्वसीमां नातिक्रामति प्रतिज्ञां कृत्वा। अतः, पूर्ववृत्तान्तं चिन्तयन्, प्रतिज्ञाभङ्गं कर्तुम् अर्हसि न कदापि। एवं कैकेयी नृपतेः समक्षं प्रष्टवती—“धर्मं परित्यज्य रामस्य राज्याभिषेकं कृत्वा, त्वं सदा कौसल्यया सह स्वं सुखं भोक्तुम् इच्छसि, पापबुद्धे! धर्मोऽधर्मो वा, सत्यं वा अनृतं—यद्यत् मयि प्रतिज्ञातं, तत्र नास्ति कश्चिद् विघ्नः। यदि रामोऽभिषिक्तो भविष्यति, अहम् इहैव विषं पित्वा तव पुरः प्राणान् त्यक्ष्यामि। यदि एकस्मिन्नेव दिने राममातरं प्रणम्य पश्येयम्, तदपि मम मृत्युः श्रेयः स्यात्। भरतेन मया च, नरश्रेष्ठ, शपथं ददामि—न रामस्य वनवासात् अन्यत् किञ्चिद् मम प्रीतिकरं स्यात्।” एवं उक्त्वा कैकेयी मौनं जगाम, न किञ्चिद् प्रत्युवाच शोकार्तं नृपं। सा कैकेयी रामस्य वनवासं भरतस्य च राज्यलाभं निर्दिशन्ती, तस्याः वचनानि श्रुत्वा राजा दुःखार्तः क्षणमपि न प्रत्यभाषत कैकेयीं, तां दुःखदं भाषमाणां निःश्वासमात्रः सन् दृष्ट्वा स्थितवान्। तानि वचनानि तु मेघगर्जनसमानानि, हृदयविदारकानि, शोकसन्तप्तस्य तस्य राज्ञः न हर्षजनकानि आसन्। स रानीं दृढनिश्चयां, घोरसंकल्पां दृष्ट्वा, ‘राम’ इति श्वसन्, छिन्नतरुः इव भूमौ पतितः। स राजा मोहग्रस्तः, प्रमत्तवत्, व्याकुलचित्तः, रोगीव, तेजोहीनः, नाग इव शक्तिहीनः अभवत्। स कष्टेन, दीनया वाचा कैकेयीं प्रत्युवाच—“कः त्वां एतदनर्थकरं, लाभरूपेण प्रत्यक्षं, उपदिष्टवान्? त्वं निर्लज्जया मम प्रतिप्रश्नं कुर्वसि, यथा भूतग्रहग्रस्तेव; पूर्वं त्वयि न किञ्चिद् दोषं दृष्टवान्। अद्य तु बाल्यवत् विपर्ययं पश्यामि, कुतः तेयं भीः, येन त्वं एतादृशं वरं वृणीषे? त्वं भरतस्य राज्यासनं, रामस्य च वनवासं इच्छसि—त्यज एतद्भावं, त्यज चैतदनृतं। यदि त्वं पतिसुखं, जनसुखं, भरतस्य च प्रियं कर्तुम् इच्छसि, क्रूरे, पापकृते, क्षुद्रे, दुष्कृते, किम् दुःखं वा अनृतं वा मयि वा रामे वा पश्यसि? न हि रामात् अन्यः भरतः राज्यं प्राप्नुयात्। धर्मेण अपि तम् रामात् बलवत्तरं मन्ये; कथं रामं वनगमनं श्रोतुं शक्नोमि? तस्य मुखं पाण्डु भविष्यति, यथा चन्द्रः ग्रहेण ग्रस्तः। मम च शुभसंकल्पः, मित्रैः सह निश्चितः, कथं स्यात्? सेनां च, पराभूतामिव, निवर्तमानां कथं पश्येयम्? दिशो दिशः आगतान् राज्ञः मम किं वदिष्यन्ति? हन्त, एष युवा इक्ष्वाकुः दीर्घकालं राज्यं कृतवान्, यत्र अनेकाः वृद्धाः, गुणवन्तः, विद्वांसः आसन्। ते काकुत्स्थं पृष्ट्वा, अहम् अत्र किं वदामि? मया कैकेयीप्रेरणया पुत्रः निर्वासितः इति? एतद् यद्यपि सत्यं, मिथ्यैव मन्यते जनः। रामे वनं गते, कौसल्या मम किं वदिष्यति? एवं महापापं कृत्वा तस्यै किं प्रत्युत्तरं दास्यामि? सा हि सदा दासीव, सखीव, भार्येव, भगिन्येव, मातेव, मम सेवायाम् अभूत्—सदा मम हितैषिणी, पुत्रप्रिय, मधुरवाचिनी। त्वदर्थं तां योग्यां न सम्मानितवान्, तदिदानीं मां क्लिश्यति, यद् यत् त्वदर्थं कृतवान्। यथा विषयुक्तं भोजनं रोगी भुङ्क्ते, एवं रामस्यापकारः, तस्य वनगमनं च। सुमित्रा अपि, एतद् दृष्ट्वा, मां कथं विश्वसिष्यति, भयेन? दीनापि वैदेही दुःखद्वयं श्रोतुम् अर्हति—मम मृत्युः च, रामस्य च वनवासः। सा वैदेही दुःखिता, मयि शोचन्ती, आयुः क्षपयिष्यति। यथा किन्नरी हिमवतः शिखरे पतिं त्यक्त्वा दुःखिता, तथा अहम् अपि रामस्य महावने निर्वासनं न सहिष्ये। न चिरं जीवितुम् इच्छामि, न मैथिलीं रुदतीं द्रष्टुम्; नूनं त्वं पुत्रेण सह विधवा राज्यं भोक्ष्यसे। त्वं हि, साध्व्यवभासमाना, असाध्वीव सञ्जाता—रूपेण शोभना, विषयुक्ता, मद्यपः इव नरः। तव तु पूर्वं मम सान्त्वनार्थं मिथ्यावचनानि उक्तानि, यथा मृगं गानैः मोहयित्वा व्याघ्रः हन्ति, तथैव मां नाशितवती। नूनं, सन्मार्गस्थाः मां दूषयिष्यन्ति, पुत्रविक्रेतारं मद्यपब्राह्मणवत्। अहो, कष्टं दुःखं च, यद् तव वाक्यैः सह मम जीवितम्! इदं दुःखं मम, यथा पूर्वं किञ्चित् पापं कृतवान्। चिरकालं, पापे, त्वया रक्षितः अहम्, यथा अज्ञानात् रज्जुं सर्पमिव गृह्णाति जनः। तव सहवासेन हृष्टः, त्वां मृत्युमिव न अवेदिषम्, यथा बालः, एकाकी, कृष्णसर्पं हस्तेन स्पृशति। नूनं लोकः मां निन्दितुम् अर्हति, यतः मम पापेन स महात्मा पुत्रः पित्रा वञ्चितः।