राजा दशरथः धर्मज्ञः कैकेयीं प्रति व्यथितः अभवत्। सः तां धर्मपरायणां अपृच्छत्—“यदा त्वया सह राजर्षयः समागच्छन्ति, धर्मं च चर्चयन्ति, तदा त्वं किं प्रत्युत्तरं दास्यसि?” तस्मिन् प्रसङ्गे, राजा चिन्तयति—“किम् अहं वदिष्यामि? ‘कैकेयीया अनुग्रहीतः जीवामि, सा माम् रक्षितवती, तथापि तां मया विमूढेन छलितम्।’ इति किं वक्ष्यामि?” सः पुनः कैकेयीं प्रति व्यथितः अभवत्—“यदि त्वं वचनेन विपर्ययम् करोति, तदा त्वं नराधिपान् लज्जां प्रापयिष्यसि। शैब्यः च खगाय मांसं दत्त्वा धर्मं अचरत्, अलर्कः च नेत्रे त्यक्त्वा परमं पदम् प्राप्तवान्। समुद्रः प्रतिज्ञां कृत्वा सीमाम् न अतिक्रामति; त्वं अपि पूर्वं कृतं स्मृत्वा सत्यं न लङ्घय।” ततः कैकेयीं प्रति क्रुद्धः अभवत्—“धर्मं परित्यज्य रामं राज्ये स्थापयित्वा, त्वं कौसल्यया सह सुखं अनुवर्तितुम् इच्छसि, हे दुष्टचित्ते! धर्मः वा अधर्मः वा, सत्यम् वा असत्यम् वा, यत् मया प्रतिज्ञाय तव, तस्य लङ्घनं न भवेत्। यदि रामः अभिषिक्तः भविष्यति, तदा अहं विषम् पानं कृत्वा तव पुरतः मृत्युम् उपयास्यामि। यदि अहं रामस्य मातरम् एकदिनम् अपि प्रणम्य पश्येयम्, तदा मृत्युः मे श्रेयः। अहं भरतेन च स्वयम् च शपथं करोतिः—रामस्य वनवासं विना अन्यत् किञ्चन न रोचयति।” एवं उक्त्वा कैकेयी मौनम् आस्थात्, शोकात् न प्रत्युत्तरम् ददात्। तस्याः रामस्य वनवासं भरतस्य राज्यं च श्रुत्वा, राजा दशरथः दुःखितः अभवत्, तस्य चित्तम् भ्रमितम्, ताम् अप्रियवाचिनीं राणीं निरीक्ष्य, क्षणं न किंचन उवाच। तस्य हृदयम् ताडितम् इव, दुःखशोकसम्भृतम्, राजा न हर्षितः अभवत्। राण्याः दृढसंकल्पं, घोरम् शपथं च चिन्तयन्, ‘रामः’ इति श्वसित्वा, छिन्नतरुः इव भूमौ पतितः। राजा दशरथः, मनः भ्रमितः, शक्तिहीनः, रोगी इव, नागः इव वीर्यं हृतः, भूमिपतिः अभवत्। सः शिथिलया दुःखपूर्णया वाचा कैकेयीं अपृच्छत्—“कः तव एषा विनाशकृत् उपदेशः, यः लाभरूपेण दृश्यते?” त्वं निर्लज्जया मां प्रति भाषसे, यथा प्रेतात्मा तव मनः आविष्टम्; पूर्वं तव स्वभावे दोषः न दृष्टः। अधुना त्वयि बालवत् विपर्ययः दृश्यते; कुतः एषा भीः, यत् त्वया एतद् वरम् इच्छितम्? राजा पुनः कैकेयीं प्रति—“त्वं भरतं राज्ये स्थापयितुम् इच्छसि, रामं च वनं प्रेषयितुम्; एषा वृत्तिः, एषा मिथ्या, त्यज। यदि त्वं पतिसुखं, जनसुखं, भरतसुखं च इच्छसि, हे क्रूरचित्ते, दुष्टकर्मणि, तदा एतद् वृत्तिं त्यज। मयि वा रामे वा किं दुःखं वा मिथ्या वा पश्यसि? रामं विना भरतः राज्यं न प्राप्नुयात्। भरतः धर्मे रामात् अपि बलवत्तरः इति मे मतिः; किं अहं रामं वनगमनं आदेशं कृत्वा पश्येयम्? रामस्य मुखम् क्षीणम् भविष्यति, यथा चन्द्रः ग्रहग्रस्तः; मम शुभसंकल्पः, मित्रैः सह निश्चितः, तदा किं पश्येयम्? सेना पराजिता इव प्रत्याहृत्य, अहं किं पश्येयम्? राजानः चतुर्दिशं समागत्य, किं वक्ष्यन्ति? अयम् युवा इक्ष्वाकुः दीर्घकालं राज्यं अकरोत्, बहवः वृद्धाः धर्मज्ञाः उपस्थिताः। ते ककुत्स्थं पृच्छन्ति, तदा अहं किं वदामि? मम पुत्रः कैकेयीप्रेरितः वनं नीतः इति वक्ष्यामि? यदि अहं सत्यम् वदामि, तदा मिथ्या इति गृहीतं भविष्यति। कौसल्या रामं वनं गतं श्रुत्वा, किं मम प्रत्युत्तरम्? अहं ताम् महद् अपराधं कृत्वा, किं प्रत्युत्तरम् दास्यामि? कौसल्या सदा दासीव, सख्येव, पत्नीव, भगिन्येव, मातरिव च मम सेवा अकरोत्; सदा मम हितम् अन्विष्य, पुत्रं प्रियम्, मधुरवाचिनी। त्वदर्थं अहं ताम् योग्यां न सम्मानितवान्; अधुना मम तव कृते कृतं सर्वं दुःखदं जातम्। यथा विषयुक्तं अन्नं रोगी भुञ्जते, तथा रामस्य अपराधः, तस्य वनगमनम्। सुमित्रा एतद् दृष्ट्वा, भीता, मम विश्वासं न करिष्यति; वैदेही दुःखद्वयं श्रुणोति। मम मृत्युः रामस्य वनवासः च, वैदेही दुःखिता, जीवितं त्यजेत्। यथा हिमालयशिखरे पतिसंयुक्ता किंनरी त्यक्तवती, तथा अहं रामस्य महावने निर्वासनं न सहिष्ये। न जीविते आशा, न मैथिलीं रुदन्तीं द्रष्टुम्; त्वं पुत्रेण सह विधवा राज्यं शास्यसि। अधुना त्वं धर्मरूपिणीं अपवित्रां मन्ये; शोभनरूपा विषयुक्ता, मद्यपः इव। त्वं मम प्रियवाक्यैः मोहयित्वा, मृगं गीतैः आकर्षयित्वा, मम विनाशं कृतवती। सत्पुरुषाः माम् असत्पुरुषं नगराणि गच्छन्तं वदन्ति; स्वपुत्रं विक्रीय, मद्यपब्राह्मणः इव। अहो दुःखम्, अहो क्लेशः, यत् त्वद्वचनानि मया सहनानि; पूर्वं किञ्चित् पापं कृतम् इव, एतत् दुःखम् मम आगतम्।