कैकेयी तदा राजानं दशरथं समुपलभ्य सान्तापमुवाच—"यदि त्वं, राजन्, मम तौ वरौ दत्त्वा पुनरिदानीं मन्यसे, कथं त्वं पृथिव्यां धर्ममात्मनः कथयिष्यसि, वीर? येषु बहवः राजर्षयः त्वया सह समागताः स्युः, धर्मज्ञ, धर्ममुपवदन्ति, तेषां प्रत्युत्तरं किं वक्ष्यसि? किं त्वं वक्ष्यसि—‘अस्याः प्रसादेन जीवामि, अस्यै रक्षितोऽहम्, तामेव कैकेयीं मोहयित्वा मया छलितम्’ इति? यदि प्रतिज्ञां कृत्वा प्रतिपन्नं पुनरन्यथा भाषसे, नराधिप, राज्ञां लज्जां जनयिष्यसि। शैब्यः श्येनकपोतकथायां पक्षिणे स्वमांसं दत्त्वा कीर्तिमवाप्तवान्; अलर्कश्च नेत्रौ त्यक्त्वा परमां गतिं प्राप्तवान्। सागरः प्रतिज्ञां कृत्वा स्वसीमां नातिक्रामति; त्वमपि, पूर्वकृतं स्मरन्, प्रतिज्ञां मा भङ्क्थाः। एवं धर्मं परित्यज्य रामं राज्ये स्थापयित्वा, कौसल्यया सह सुखमवाप्स्यसीति चिन्तयसि, पापबुद्धे! धर्मो वा अधर्मो वा, सत्यम् अनृतं वा—यद्यत् मया त्वं प्रतिज्ञातः, तत्र नापराध्येत। यदि रामोऽभिषिच्येत, अहमेव विषं पीत्वा तव पुरतः प्राणान् त्यक्ष्यामि। यदि अहं राममातरं किञ्चिदपि दिवसं द्रक्ष्यामि, प्रणिपत्य, तदा मरणमेव मम श्रेयः। भरतेन मया च, नराधिप, शपथे कृतः; रामस्य वनवासात् अन्यत् किञ्चिदपि न रोचते।" एवं उक्त्वा कैकेयी तुष्णीं बभूव; न च किंचिद् प्रत्युवाच शोचन्तं राजानम्। कैकेय्याः तानि रामस्य वनवासं भरतस्य च राज्याभिषेकं निर्दिशन्ति वचनानि श्रुत्वा, राजा दुःखेन विवर्णः क्षणमपि न प्रत्यभाषत कैकेयीं; तस्यामनिष्टवदन्त्यां, तामवलोकयन्, स्थिरः तिष्ठन्। तानि वचनानि, वज्रनिपातकल्पानि, हृदये तस्य वेदनां जनयामासुः; राजा शोकेन संतप्तः न प्रमोदं लेभे। तस्याः राज्ञ्याः दृढनिश्चयं भीषणां प्रतिज्ञां च चिन्तयन्, "राम" इति श्वसन्, वृक्ष इव छिन्नः पपात। तस्य मनः प्रमत्तस्य, व्यामोहितस्य, रोगग्रस्तस्य इव, तेजः हृतस्य इव नागस्य, भूमिपतिः सञ्जातः। स दुःखार्तः, क्षीणस्वरः, कैकेयीं प्रत्युवाच—"केन त्वं, शुभे, अनर्थकरं कर्म, हितरूपेण दृश्यते, उपदिष्टा? त्वं मम प्रत्यक्षं निर्लज्जया भाषसे, यथा प्रेतात्मना ग्रस्तचित्ता; पूर्वं त्वयि नैवं दोषं दृष्टवानस्मि। अद्य तु, बाल्ये अपि, विपरीतं त्वयि पश्यामि; कुतः ते भयमुत्पन्नं, येन त्वया एष वरः वृणीतः? त्वं भरतस्य राज्ये समासीनं, रामस्य च वनवासम् इच्छसि; एषा वृत्तिः, एषा मिथ्या, मास्तु। यदि त्वं पतिसुखं, जनानां च, भरतस्य च प्रियं कर्तुमिच्छसि, क्रूरे, पापकर्मणि, क्षुद्रचित्ते, ततः किं दुःखं किं वा मिथ्या मयि वा रामे वा पश्यसि? रामं विना भरतः न कदापि राज्यं प्राप्नुयात्। धर्मे रामात् अधिकं भरतं मन्ये; कथं तु रामं वनगमनं श्रोतुं शक्नोमि? तस्य मुखं पाण्डुरं भविष्यति, यथा चन्द्रस्य ग्रहणकाले; मम च सखिभिः सह निश्चितं शुभसंकल्पं कथं पालयिष्यामि? सेना च, पराभूतवद् निवर्तमाना, कथं द्रष्टव्या? समागताः राजानः दिशो दिशः किं वक्ष्यन्ति? हन्त, अयं युवा इक्ष्वाकुः दीर्घकालं राज्यं कृतवान्, यद्यपि वृद्धाः, धर्मज्ञाः, पण्डिताः सन्ति। ते ककुत्स्थं पृच्छन्ति, तत्र किं वदिष्यामि? मया पुत्रोऽयं कैकेय्याः प्रेरणया वनं नीतः इति वदिष्यामि? सत्यं वदामि चेत्, मिथ्यैव ग्राह्यते। कौसल्या किं मम प्रति वक्ष्यति, यदा रामो वनं गतः? एवं पापं कृत्वा तस्यै किं प्रत्युत्तरं दास्ये? सा हि कौसल्या सदा दासीव, सखीव, धर्मपत्नीव, भगिन्येव, मातृवत्, मम सेवां कृतवती, सदा मम हितमिच्छन्ती, पुत्रे स्नेहान्विता, मृदुवदना। त्वदर्थं तां न सन्मानितवान्, यद्यपि सन्मान्या; अद्य तु, यत् त्वदर्थं कृतं, तत् सर्वं मां पीडयति। यथा रोगिणा विषयुक्तं भोजनं भुक्तं, तथा रामस्य पापं कृतं, तस्य च वनगमनं। सुमित्रा मां दृष्ट्वा कथं विश्वासं करिष्यति, भीता सती? वैदेही दुःखद्वयं श्रोतुमर्हति। सा मम निधनं, रामस्य च वनवासं श्रोतुं शक्नोति; हा, वैदेही मयि शोकेन कालं नयिष्यति। हिमालयपर्वते पतिना त्यक्तेव किंनरी, अहं रामस्य महावने वनवासं द्रष्टुं न शक्ष्यामि। न चिरं जीवितुमिच्छामि, मैथिलीं च रुदतीं द्रष्टुमपि; नूनं त्वं पुत्रेण सह विधवा राज्यं शास्यसि। त्वं तु धर्मरूपधारिणी अपि, निखिलं पतिव्रतधर्मं त्यक्तवती, विषयुक्तं मधुररूपं यथा सुरापानमिव। सान्त्वनवचोभिः त्वया मयि मिथ्या भाषितम्; मृगं गीतैः आकर्षयन् व्याधः इव, मां विनाशितवती। नूनं, सत्पुरुषाः मां पन्थानां मध्ये निन्दिष्यन्ति—‘पुत्रविक्रेता, सुरापानब्रह्मणः इव’ इति।