राजा दशरथः दुःखसागरात् उद्धरणाय पुनः पुनः प्रार्थयन् यदा तिष्ठति, तदा कैकेयी तस्मै पूर्वादपि कठोरतरैः वाक्यैः प्रत्युवाच। सा उवाच—"यदि, हे नृप, मया यौ द्वौ वरौ दत्तौ, तयोः दाने त्वं इदानीं विषादं प्राप्नोषि चेत्, कथं त्वं पृथिव्यां धर्मस्य भाषां कथयिष्यसि, हे वीर? येन सह त्वं धर्मज्ञः, बहवः राजर्षयः समागच्छन्ति, धर्मं चर्चयन्ति च, तदा त्वं तेषां प्रति किम् उत्तरं दास्यसि? किम् वक्ष्यसि—'अस्याः प्रसादेन अहं जीवामि, सा मां रक्षितवती, अहं तु कैकेयीं छलितवान्' इति? यदि दत्ते वरे त्वं अन्यथा भाषसे, हे नराधिप, त्वं राज्ञां कुलं कलंकयिष्यसि। शैब्यः खगाय स्वमांसं दत्तवान्, अलर्कः चक्षुषी त्यक्त्वा परमां गतिं प्राप्तवान्—एते दृष्टान्ताः। सागरः अपि प्रतिज्ञां कृत्वा स्वसीमां नातिक्रामति; त्वं अपि पूर्वकृतं स्मृत्वा प्रतिज्ञां मा भङ्क्षीः। एवं धर्मं परित्यज्य रामं राज्ये स्थापयित्वा, त्वं कौसल्यया सह सुखं भोक्तुम् इच्छसि, हे दुष्टबुद्धे। धर्मोऽधर्मः, सत्यम् अनृतं वा—यत् किंचित् प्रतिज्ञातं मया, तत्र न कोऽपि विधिः लङ्घनीयः। यदि रामः अभिषिक्तः स्यात्, अहं इहैव विषं पिबेयम्, तव पुरतः म्रियेयम्। यदि अहं राममातरं किञ्चिदपि दिनं प्रणम्य पश्येयम्, नूनं मरणमेव मम श्रेयः। भरतेन मया च, हे नराधिप, शपथं ददामि—रामस्य वनवासं विना अन्येन केनापि न तुष्टिः मम। एतदुक्त्वा कैकेयी मौनं स्थापयामास; सः विलपन्तं राजानं प्रत्यनुत्तरम्। कैकेय्याः वचनानि, येन रामस्य वनवासः भरतस्य च राज्यलाभः प्रतिपादितः, श्रुत्वा राजा तस्याः वाक्यैः स्तब्धः, किञ्चित्कालं न प्रत्युवाच; सः प्रियेयं पश्यन्, अप्रियं भाषमाणां, न चलितवान्। तानि वचनानि, यानि तस्य हृदयम् अतिव्यथयन्ति, मेघनिनादसदृशानि, श्रुत्वा शोकेन संतप्तः राजा दुःखार्तः अभवत्। सा राज्ञ्याः दृढनिश्चयं, घोरां प्रतिज्ञां च चिन्तयन्, "राम" इति श्वसन्, छिन्नवृक्ष इव भूमौ पतितः। सः विमूढचित्तः, प्रमत्तवत्, रोगीव, शक्तिहीनः नाग इव, तेजोहीनः भूमिपः अभवत्। सः दुर्बलया कण्ठेन, क्लेशेन च, कैकेयीं प्रति उवाच—"कः त्वां, यत् हितरूपेण दृश्यते, परन्तु विनाशकारि, एतद् कर्म उपदिशत्? त्वं मम प्रति निर्लज्जया भाषसे, यथा पिशाचैः अभिभूतचित्ता; पूर्वं तव अस्य दोषस्य दर्शनं मया न कृतम्। अद्य तु, बालवत् विपर्ययं तव पश्यामि; कुतः एषा भीः, येन त्वं एतं वरं वृणोषि? त्वं इच्छसि—भरतः सिंहासने आसीत्, रामः च वने वसतु; एषा वृत्तिः, एषा च मिथ्या, त्वं त्यज। यदि त्वं पतिसुखं, जनसुखं, भरतसुखं च इच्छसि, हे क्रूरे, पापकर्मणि, अल्पचिन्तने, तर्हि किम् दुःखं वा मिथ्या वा मयि वा रामे वा पश्यसि? रामं विना अन्यथा राज्यं भरतः न प्राप्नुयात्। सः धर्मे रामात् अपि बलवत्तरः मया मन्ये; कथं रामं वनं प्रस्थितं अहं द्रक्ष्यामि? तस्य मुखं शशांकस्य ग्रहेण पीडितस्येव पीतम् भविष्यति; मम च सुहृद्भिः सह निश्चितं शुभसंकल्पं, कथं सेनां पराजितामिव पृष्ठतः गच्छन्तीं पश्येयम्? चत्वारः दिशः समागताः ये राजानः, ते मम किं वदिष्यन्ति? हाहाकारेण, 'अयं युवा इक्ष्वाकुः दीर्घकालं राज्यं कृतवान्, बहवः वृद्धाः धर्मज्ञाः सन्ति' इति वदिष्यन्ति। ते ककुत्स्थं पृच्छन्ति, तर्हि अहं किमत्र वदिष्यामि? 'मया रामः कैकेय्या बलात् वनं प्रेषितः' इति? यदि एतत् सत्यम् अपि वदामि, तर्हि तद् असत्यरूपं गृह्यते। कौसल्या मम किं वदिष्यति, यदा रामः वनं गतः? एवं महापापं कृत्वा, अहं तस्यै किं प्रत्युत्तरं दास्यामि? सा हि कौसल्या सदा दासीव, सखीव, भार्येव, भगिन्येव, मातृवत् च, माम् उपचरत्; सदा मम हितम् अन्विच्छन्ती, पुत्रं स्नेहयन्ती, मृदुवाक् च। अहं तां न पूजितवान्, यद्यपि सा पूज्या, तव कृते; अद्य तु, तव कृते कृतं मम पुण्यम् अपि दुःखदं जातम्। यथा रोगिणा विषयुक्तं भोजनं भुक्तं दुःखदं भवति, एवं रामे कृतं पापं, तस्य वनगमनं च, मम दुःखदं जातम्। सुमित्रा अपि एतद् दृष्ट्वा, भयात् मयि न विश्वासं करिष्यति; वैदेही तु दुःखद्वयं श्रोतुम् अर्हति। सा मम मरणं, रामस्य च वनवासं श्रोतुम् अर्हति; हन्त, वैदेही मयि शोचन्ती, आयुः नयिष्यति। यथा किन्नरी हिमालयपर्वतपृष्ठे पतिना परित्यक्ता, तथा अहं रामस्य महावने वनवासं न सहिष्ये। न चिरजीविते मम आशा, न मैथिलीं रुदतीं द्रष्टुम्; नूनं त्वं पुत्रेण सह विधवा राज्यं भोक्ष्यसे। अद्य त्वां धर्मरूपिणीं अपि सर्वथा अधार्मिकां पश्यामि—रूपेण सुन्दरीं, विषयुक्तां, यथा सुरापानं कृतवान् नरः। नूनं त्वं मम प्रियवाक्यैः मां शमयित्वा, मिथ्यावाक्यैः, मृगं गानैः आकृष्ट्य व्याघ्रः यथा हन्ति, एवं मां नाशितवती।