धैर्ये तपसि त्यागे सत्ये धर्मे कृतज्ञतायां च सर्वभूतेषु अहिंसाया च यस्मिन्नेव सर्वमिदं समाहितं, तस्माद् अन्यत्र कुतः प्रपद्येय इति मन्ये। अहम् वृद्धः क्षीणः तपस्वी दुःखितः शोकविह्वलश्च त्वया दयां कर्तुमर्हसि, कैकेयि। यावत् पृथिव्यां समुद्रपर्यन्तं किंचित् प्राप्यते तत् सर्वं तुभ्यं दास्यामि, क्रोधस्तु त्वां मा व्याप्नुयात्। अहं त्वां प्रणम्य पादौ स्पृशामि, कैकेयि, त्वं रामस्य शरणं भव, अधर्मो मां न स्पृशतु। एवं दुःखेन अभिभूतः विलपन् मूर्च्छितः स महराजा शोकेन पूर्णतः पराभूतः। बारं बारं दुःखसागरात् उद्धरणाय याचमानः स राजा, तदा कैकेयी तस्मै पूर्वादपि कठोरतरं वचनं प्राह। यदि त्वया मम द्वौ वरौ दत्तौ, राजन्, इदानीं त्वं तत्र पश्चात्तापं करोति चेत्, कथं धर्मं पृथिव्यां कथयिष्यसि, महाबाहो? बहवो राजर्षयः त्वया सह धर्मकथां कुर्वन्ति चेत्, तदा त्वं किम् उत्तरं दास्यसि? किं त्वं वक्ष्यसि—‘अस्याः प्रसादेन जीवामि सा च मां रक्षितवती, तामहं कैकेयीं छलयामि’ इति? त्वं नरपतिः, यदि वरं दत्त्वा अन्यथा भाषसे, तदा राजानां लज्जां जनयिष्यसि। शैब्यः श्येनकपोतकथायां पक्षिणे स्वमांसं दत्तवान्; अलर्कः नेत्रौ त्यक्त्वा परमं पदमवाप्तवान्। सागरः प्रतिज्ञां कृत्वा स्वमर्यादां न अतिक्रामति; त्वमपि पूर्वकृतं स्मृत्वा प्रतिज्ञां मा भङ्क्षीः। त्वं धर्मं परित्यज्य रामं अभिषिञ्च्य स्वयम् कौसल्यया सह सुखं भोक्तुमिच्छसि, पापबुद्धे। धर्मो वा अधर्मो वा, सत्यं वा अनृतं वा, यद्यत् त्वया मम प्रतिज्ञातं तत्र लङ्घनं न भवेत्। यदि रामो राजाभिषिक्तो भविष्यति, तर्हि अहं साक्षात् विषं पित्वा तव पुरतः मृत्युम् आप्स्यामि। यदि अहं राममातरं एकदिनमपि प्रणम्य पश्येयम्, तर्हि मृत्युः मम श्रेयः स्यात्। भरतेन मया च शपथं ते करिष्ये, न किञ्चिद् अन्यत् मम प्रीयते, रामस्य वनवासात् ऋते। एवं उक्त्वा कैकेयी मौनं उपगच्छत्; विलपन्तं राजानं न प्रत्युवाच। रामस्य वनवासं भरतस्य राज्याभिषेकं च कैकेय्याः तादृशं वचनं श्रुत्वा, राजा विचेतनः किञ्चित् कालं तु मौनं स्थित्वा, कटुवचनानि भाषमाणां राज्ञीं निरीक्ष्य तिष्ठन् न किंचिद् अवदत्। तानि वचनानि शक्रनिनादसमानि, हृदयविदारकानि श्रुत्वा, शोकेन संतप्तः राजा न सुखं लेभे। राज्ञ्याः दृढनिश्चयं घोरां शपथां च चिन्तयन्, ‘राम’ इति श्वसन्, वृक्ष इव छिन्नः स राजा पपात। स मोहविह्वलः, पिशाचग्रस्त इव, रोगीव, तेजोहीनः सर्प इव, भूमिपालः बभूव। स दीनस्वरेण कैकेयीं प्रति उवाच—‘कः त्वां एतादृशं अनर्थजनकं कार्यं, हितरूपेण प्रत्यक्षं, उपदिष्टवान्?’ त्वं मां निर्लज्जया भाषसे, यथा पिशाचैः अभिभूतचित्ता; पूर्वं त्वयि एष दोषः मया न दृष्टः। अधुना त्वयि बालवत् विपर्यासमेकं पश्यामि; कुतः ते एष भीतिर्जाता, यत् त्वया एष वरः वृणीतः? त्वं इच्छसि भरतः सिंहासने उपविष्टः भवेत्, राघवः तु वने वसेदिति; त्वं एतस्माद् भावात् अनृताच च निवर्तस्व। यदि त्वं पत्युः, जनस्य, भरतस्य च प्रियतमा भूत्वा कर्तुमिच्छसि, क्रूरे, पापबुद्धे, क्षुद्रकर्मणि, किं दुःखं वा अनृतं वा मयि वा रामे वा पश्यसि? न हि अन्यथा, रामं विना, भरतः राज्यं प्राप्नुयात्। स हि धर्मे रामात् अपि बलीयांसं अहं मन्ये; कथं अहं रामं वनं गन्तारं द्रक्ष्यामि? तस्य मुखं शशांकस्य ग्रहेण पीडितमिव श्वेतं भविष्यति; मम च हितं मित्रैः सह निश्चितं, कथं अहं सैन्यं पराजितमिव निवर्तमानं पश्येयम्? राजानः चतुर्दिशं संप्राप्ताः किं मम वक्ष्यन्ति? हन्त, अयं कुमारः दीर्घकालं इक्ष्वाकुवंशं पालयति, बहुषु वृद्धेषु धर्मज्ञेषु विद्वत्सु सति। ते ककुत्स्थं पृच्छन्ति, तदा अहं किमत्र वक्ष्यामि? मम पुत्रः कैकेय्याः प्रेरणया मया निर्वासितः इति? यदि अहं सत्यम् उक्त्वा अपि वदामि, तर्हि तत् अनृतमिव ग्राह्यते। कौसल्या किं वक्ष्यति, यदा राघवः वनं गतः स्यात्? एवं महदधर्मं कृत्वा, अहं तस्यै किं प्रत्यवोच्यां? सा कौसल्या सदा दासीवत्, सखिवत्, भार्यावत्, भगिन्यवत्, मातृवत् च मां सेवते—सदा मम हितकामिनी, पुत्रं प्रियम्, मृदुवाक्। अहं तां पूजार्हां न पूजार्हां पूजितवान्, तव हेतोः; इदानीं तव कृते कृतं सर्वं दुःखाय मे जातम्। यथा रोगिणा विषयुक्तं भोजनं भुक्तं तद्वत् रामे कृतं पापं, तस्य वनं गमनं च। सुमित्रा मां दृष्ट्वा कथं विश्वासं करिष्यति, भयभीता; दुःखिनी वैदेही द्वे दुःखे श्रोतुम् अर्हति।