रामे सत्यं दानं तपः संन्यासः स्नेहः शौचं सरलता विद्या वृद्धसेवनं च नित्यम् अवस्थितानि। तस्मिन् ऋजुतया युक्ते, देवसमे, हे देवि, रामे महर्षिसमतेजसि, कथं त्वं तस्य दुष्कृत्यं चिन्तयितुम् इच्छसि? अहं च, सर्वेषां प्रियवादिता, कदापि कस्यचित् कठोरं वाक्यं न स्मरामि; कथं तर्हि त्वदर्थं रामाय प्रियं तु दुःखजनकं वचनं ब्रुवे? यस्मिन् क्षमा तपः संन्यासः सत्यं धर्मः कृतज्ञता च सर्वभूतेषु अहिंसा च वर्तते, तस्मात् विना अन्यत्र अहं कुतः गच्छेयम्? त्वं च, कैकेयि, मयि वृद्धे तपोनिष्ठे दुःखिते शोकसन्तप्ते कृपां दातुम् अर्हसि। यद् इह पृथिव्यां समुद्रपर्यन्तं लभ्यते, तत् सर्वं तुभ्यं दास्यामि; त्वं तु कोपेन न गृहीता भव। अहं कृताञ्जलिः त्वां प्रपद्ये, चरणौ च ते स्पृशामि; रामस्य शरणं भव, अत्राधर्मः मां न स्पृशतु। एवं शोकविह्वलः विलपन् मूर्च्छितः स राजा दुःखेन समन्तात् आक्रान्तः अभवत्। सः पुनः पुनः शोकसागरात् उद्धरणाय याचमानः, कैकेयी तदा तस्मै पूर्वादपि कठोरतरं वचनम् उवाच। यदि त्वं, नृपते, मम प्रतिश्रुत्य द्वौ वरौ दत्तवान्, इदानीं तत्र पश्चात्तापम् अनुभवसि, कथं त्वं पृथिव्याम् अधर्मस्य निन्दां न प्राप्स्यसि? यदा त्वं बहुभिः राजर्षिभिः सह धर्मकथायां स्थितः स्याः, तदा तव उत्तरं किम्? कथं वदिष्यसि? किम् वदिष्यसि—'अस्याः प्रसादेन जीवामि, अस्याः रक्षितः, ताम् एव कैकेयीं मुषितवान्' इति? त्वं, नृपते, राज्ञां लज्जां जनयिष्यसि यदि प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञां विपरीतां वदसि। शैब्यः, श्येनकपोतकथायां, पक्षिणे स्वमांसं दत्तवान्; अलर्कः चक्षुषी त्यक्त्वा परमं पदम् अगच्छत्। सागरः प्रतिज्ञां कृत्वा स्वसीमां न अतिक्रामति; त्वं अपि पूर्वकृतं स्मृत्वा प्रतिज्ञां मा लङ्घय। त्वं तु धर्मं परित्यज्य रामं राज्ये स्थापयित्वा कौसल्यया सह सुखमिच्छसि, पापबुद्धे। धर्मो अधर्मो वा, सत्यं वा अनृतं वा—यत् प्रतिश्रुतं, तस्य लङ्घनं न भवेत्। यदि रामोऽभिषिक्तः स्यात्, अहं तव पुरतः विषं पिबेयं, तव साक्षात् प्राणान् त्यजेयम्। यदि अहम् एकदिनमपि रामस्य मातरं प्रणम्य पश्येयम्, तर्हि मृत्युरेव मे श्रेयः स्यात्। भरतेन मया च, नृपते, शपथं ददामि—रामस्य प्रव्रजनान्यतिरिक्तं मम न किञ्चित् रोचते। एवं उक्त्वा कैकेयी तूष्णीं बभूव; शोकाकुलस्य राज्ञः प्रत्युत्तरं न ददौ। कैकेय्याः वचनानि, रामस्य वनवासं भरतस्य च राज्याभिषेकं श्रुत्वा, राजा मोहविह्वलः क्षणमपि न प्रत्युवाच; ताम् अमर्षयन्तीं रानीं सन् निश्चलं पश्यन् तस्थौ। तस्याः वचनानि, मेघनादवत्, हृदयविदारकानि श्रुत्वा, शोकसन्तप्तः राजा न सुखम् अविन्दत्। रान्याः दृढनिश्चयं घोरां प्रतिज्ञां च चिन्तयन्, 'राम' इति श्वसन्, वृक्ष इव छिन्नः पपात। सः विमूढचेताः, उन्मत्तवत्, भ्रमणशीलः, रोगीव, तेजोहीनः, विषरहितसर्पवत्, पृथिवीपतिः अभवत्। स दुःखितस्वरेण कैकेयीं प्रति उवाच—'कः त्वां, हितरूपेण विनाशजनकं कर्म कर्तुम् उपदिष्टवान्?' त्वं निर्लज्जया मम प्रति भाषसे, यथा भूतग्रहग्रस्ते मनसि; पूर्वं तव एष दोषः न दृष्टः। इदानीं तु बालवत् तव विपर्यासं पश्यामि; कुतः भयम्, यदेतादृशौ वरौ वृणोषि? त्वं भरतस्य राज्यासनम् इच्छसि, रामस्य च वनवासम्; एषा वृत्तिः, एषा मिथ्या, त्वया परित्यज्या। यदि त्वं, पापे, कृशबुद्धे, दुष्टकर्मणि, पतिसुखं जनसुखं भरतसुखं च इच्छसि, तर्हि— किं दुःखं वा, किं मिथ्या वा, मयि वा रामे वा पश्यसि? रामं विना अन्यथा भरतः राज्यं न प्राप्नुयात्। धर्मे रामात् अपि बलवत्तरं तम् अहम् मन्ये; कथं रामं वनगमनाय वदिष्यामि? तदा तस्य मुखम् इव चन्द्रस्य ग्रहेण पीडितम् श्वेतं भविष्यति; मम च शुभः संकल्पः, सखिभिः सह निश्चितः, व्यर्थः स्यात्। कथं सेनां पराङ्मुखीं, परैः जितामिव, पश्येयम्? दिशः समागताः राजानः मम किं वक्ष्यन्ति? हा, अयम् इक्ष्वाकुवंशजः, वृद्धैः धर्मज्ञैः सहितः, दीर्घकालं राज्यं कृतवान्। ते काकुत्स्थं पृच्छन्ति, तर्हि अहम् अत्र किं वदिष्यामि? यद् अहम् पुत्रं कैकेय्याः प्रेरणया वनं प्रस्थापितवान्? यदि एतत् सत्यम् अपि वदामि, असत्यं मन्यन्ते। कौसल्या रामे वनं गते मम किं वक्ष्यति? एवं महादोषं कृत्वा तस्यै किं प्रत्युत्तरं दास्यामि? सा हि कौसल्या, दासीवत्, सखीवत्, भार्यावत्, भगिन्यवत्, मातृवत्, सदा मम सेवा कारिणी, सदा मम हिते प्रवृत्ता, पुत्रे स्नेहवती, मृदुवादिनी च।