राघवः सत्येन लोकान् विजिग्ये, द्विजातीन् दानेन, ज्येष्ठान् सेवया, शत्रून् च धनुषा संग्रामे। तस्मिन् राघवे सत्यं, दानं, तपः, त्यागः, मैत्री, शौचं, सरलता, विद्या, ज्येष्ठसेवा च नित्यं दृढमस्ति। स धर्मसम्पन्नः, देवैः समः, महर्षिसमतेजाः रामः, तस्मिन् कथं त्वं, देवि, दुष्टभावनां चिन्तयितुमिच्छसि? अहं हि सर्वेषां सुमधुरं वचनं वदामि, कदापि कस्यचित् कठोरं न भाषितवान्; कथं तव प्रियं परं रामस्य दुःखकरं वचनं वदेमि? यस्मिन् क्षमा, तपः, त्यागः, सत्यं, धर्मः, कृतज्ञता, सर्वभूतेष्वहिंसा च वर्तन्ते, तस्मात् ऋते क्व गच्छेयम्? त्वं मयि कृपां कुरु, कैकेयि, यः वृद्धः, क्लान्तः, तपोनिष्ठः, दीनः, दुःखितः चास्मि। पृथिव्यां यत् किंचित् सागरपर्यन्तं प्राप्यते, तत् सर्वं तुभ्यं दास्यामि; त्वं क्रोधं मा कुरु। अहं तव पादौ स्पृशामि, कैकेयि, त्वां प्रणमामि च; रामस्य शरणं भव, अधर्मः मां मा स्पृशतु। एवं शोकसम्बद्धः, विलपन्, मूर्च्छितः, भ्रमन्, स राजा दुःखेन समन्ततः पराजितः। स दुःखसागरात् उद्धरणाय पुनः पुनः याचमानः, तदा कैकेयी तम् अपि कठोरतरं वचनं प्रत्युवाच। यदि त्वं, नृपते, मम दत्ते द्वौ वरौ विलपसि, कथं पृथिव्यां धर्मस्य वार्तां वदिष्यसि, वीर? यदा बहवो राजर्षयः त्वया सह धर्मकथायां संमिलन्ति, तदा त्वं किं प्रत्युत्तरं दास्यसि? कथं वदिष्यसि—‘अस्या कृपया जीवामि, सा मां रक्षति, अहं तु कैकेयीं छलितवान्’? त्वं राज्ञां लज्जां जनयिष्यसि, नराधिप, यदि वरदाने कृतमपि प्रतिज्ञां विपर्यस्यसि। शैब्यः श्येनकपोतकथायां पक्षिणे स्वमांसं दत्तवान्; अलर्कः चक्षुषी त्यक्त्वा परमां गतिम् आप। सागरः प्रतिज्ञां कृत्वा सीमां न लङ्घयति; पूर्वकृतं स्मर, प्रतिज्ञां मा लङ्घय। त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्ये स्थापयित्वा, सदा कौसल्यया सह सुखं भोक्तुमिच्छसि, पापबुद्धे। धर्मोऽधर्मो वा, सत्यं वा, अनृतं वा—यत् त्वया प्रतिज्ञातं, तत्र न विप्रलम्भः। यदि रामोऽभिषिच्यते, अहं विषं पात्वा तव पुरतः मृत्युम् आप्स्यामि। यदि अहं राममातरं किञ्चिद् दिनमपि प्रणम्य पश्येयम्, नूनं मृत्युरेव मे श्रेयः। भरतेन मया च शपथं कुर्यां, नराधिप; रामस्य वनवासात् ऋते किञ्चिदपि न रोचये। एवं उक्त्वा कैकेयी तूष्णीं बभूव; सा शोकसंतप्तं राजानं न प्रत्युवाच। रामस्य वनवासं भरतस्य राज्यं च कैकेयीवचनं श्रुत्वा, राजा दुःखार्तः क्षणमपि तां न प्रत्यभाषत; तां रुष्टवदन्तीं निश्चेष्टः पश्यन् तस्थौ। तानि वचनानि हृदयविदारकानि मेघगर्जनसमानानि श्रुत्वा, शोकार्तः राजा न प्रसन्नः। तस्याः दृढनिश्चयं भीषणप्रतिज्ञां च चिन्तयन्, "राम!" इति श्वसन्, छिन्नद्रुम इव पतितः। स मोहं प्राप्तः, उन्मत्तवद्, भ्रमितचित्तः, रोगीव, तेजोहीनः, विषशून्यः सर्प इव, भूमिपतिः बभूव। कृशया दुःखार्तया वाचा कैकेयीं प्रत्युवाच—"कः त्वां, शुभाभासं कृत्स्नं विनाशनं कृतवान्?" त्वं मयि निर्लज्जया भाषसे, इव पिशाचगृहीतचित्ता; पूर्वं तव एष दोषो न दृष्टः। अद्य तु बालवत् विपर्यासं पश्यामि; कुतः ते भयम्, यत् त्वया एषः वरः वृत्तः? त्वं भरतस्य राज्यासनं, रामस्य च वनवासं इच्छसि; एषा वृत्तिरनृतं च त्यज। यदि त्वं पतिसुखं, जनानां सुखं, भरतस्य च सुखं इच्छसि, क्रूरे, पापबुद्धे, क्षुद्रे, दुष्कृते, मयि वा रामे वा किं दुःखं किं वा मिथ्या पश्यसि? रामादृते भरतः कथं राज्यं प्राप्नुयात्? स एव धर्मे रामादपि बली मम; कथं रामं वनगमनं श्रोतास्मि? तस्य मुखं पाण्डुरं भविष्यति, यथा चन्द्रस्य ग्रहे; मम च सखिभिः सह निश्चितं शुभसंकल्पं, कथं पश्येयम्? सेनां च पराभूतामिव निवर्तन्तीं कथं पश्येयम्? दिग्भ्यः समागताः राजानः किं वदिष्यन्ति? हन्त, अयं युवा इक्ष्वाकुः दीर्घकालं राज्यं कृतवान्, यद्यपि वृद्धाः, गुणवन्तः, विद्वांसश्चासन्। ते ककुत्स्थं पृच्छन्ति, तर्हि अहं किमत्र वदामि? मम पुत्रः कैकेय्याः प्रेरणया मया निर्वासितः इति? यदि एतत् सत्यम् उच्यते, तर्हि तदपि मिथ्यैव मन्यते। कौसल्या रामे वनं गते मम किं वक्ष्यति? तस्यै कथं प्रत्युत्तरं दास्यामि, महदधर्मं कृत्वा? कौसल्या हि सदा मां दासीव, सखीव च सेवते।