रामः पुरुषर्षभः, शुद्धहृदयः, सौम्यैः वाक्यैः सर्वाणि भूतानि जित्वा, जनानां प्रीतिं सम्पादयति। राघवः सत्यम् आलम्ब्य लोकान् जयति, द्विजातीन् दानेन, वृद्धान् सेवया, शत्रून् च युद्धे धनुषा। सत्यं दानं तपः त्यागः सखा-भावः शौचम्, सरलता, विद्या, वृद्धसेवा—एतानि गुणानि राघवे नित्यं स्थितानि। स धर्मसम्पन्नः, देवैः तुल्यः, महर्षिसमप्रभः रामः, हे देवी, तस्मिन्नेव कथं त्वं दुष्टं चिन्तयसि? अहं स्मरामि न कदापि कस्यचित् कठोरं वाक्यं उक्तवान्, सर्वेषां मधुरं भाषमाणः; कथं तर्हि तव प्रियार्थं रामाय दुःखकरं वचनं वदामि? यस्मिन् क्षमा तपः त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता च सर्वभूतेषु अहिंसा च वर्तन्ते, तस्मात् ऋते अन्यत्र गन्तुं न शक्नोमि। त्वं मयि कृपां कुरु, कैकेयि, मयि वृद्धे तपस्विनि दुःखिते शोकाकुलायाम्। यावद् भूमौ सागरपर्यन्ते यत् किमपि प्राप्यते, तत् सर्वं तुभ्यं दास्यामि; मा कोपं कुरु। अहं हस्तौ संनमय्य तव पादौ स्पृशामि, कैकेयि; रामस्य शरणं भव, अधर्मः माम् अत्र न स्पृशतु। एवं दुःखेन पीडितः, विलपन्, मूर्च्छितः, भ्रमन्, स महान् राजा शोकेन अभिभूतः। पुनः पुनः दुःखसागरात् मोचनाय याचमानम्, तदा कैकेयी तं राजानं पूर्वाद् अपि कठोरतरैः वाक्यैः प्रत्युवाच। यदि त्वं, राजन्, मम तौ वरौ दत्त्वा इदानीं तत्र विषीदसि, कथं त्वं पृथिव्यां धर्मं वक्तुम् अर्हसि? यदा बहवः राजर्षयः त्वया सह धर्मकथां कुर्वन्ति, किं प्रत्युत्तरं दास्यसि? किं वक्ष्यसि—"अस्या प्रसादेन जीवामि, सा माम् अवरक्षित्, अहं तु कैकेयीं छलयामि" इति? त्वं नृपते, राजानां लज्जां जनयिष्यसि यदि वरदाने कृतमपि प्रतिज्ञां लङ्घयसि। शैब्यः श्येनकपोतकथायां पक्षिणे स्वमांसं दत्तवान्; अलर्कः चक्षुषी त्यक्त्वा परमां गतिम् आप्तवान्। सागरः प्रतिज्ञां कृत्वा स्वसीमानं न अतिक्रामति; पूर्वकृत्यं स्मृत्वा प्रतिज्ञां मा भङ्क्षीः। त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्ये स्थापयित्वा, कौसल्यया सह सुखं भोक्तुम् इच्छसि, पापबुद्धे। धर्मो वा अधर्मो वा, सत्यं वा अनृतं वा, यत् मया प्रतिज्ञातम्, तत्र लङ्घनं न भवेत्। यदि रामो राज्याभिषिक्तो भविष्यति, अहं तव पुरतः विषम् अद्यैव पिबामि, तव नेत्रयोः समक्षं मृत्युम् आप्स्यामि। यदि एकदिनमपि रामस्य मातरं प्रणम्य द्रक्ष्यामि, नूनं मम मृत्युः श्रेयः स्यात्। भरतेन च मया च, हे नराधिप, शपथे कृतः—रामस्य वनवासात् ऋते अन्येन किमपि न तुष्यामि। एवं उक्त्वा कैकेयी मौनं जग्राह; सा विलपन्तं राजानं न प्रत्युवाच। कैकेय्या रामस्य वनवासं भरतस्य राज्याभिषेकं च निर्दिश्य उक्तानि वाक्यानि श्रुत्वा, राजा मोहाभिभूतः क्षणमपि तां न प्रत्युवाच; स ताम् अमर्षयन्तीं रानीं निरीक्ष्य स्थितवान्। तस्याः वाक्यानि, गर्जनिव ताडनानि, हृदयविदारकानि, दुःखशोकसमन्वितानि श्रुत्वा, राजा न प्रमुदितः। रान्याः निश्चयं, घोरां प्रतिज्ञां च चिन्तयन्, "राम" इति श्वसन्, भूमौ निपपात यथा छिन्नवृक्षः। स मोहाविष्टः, उन्मत्तवत्, भ्रमितः, रोगीव, तेजोहीनः, सर्प इव शक्तिहीनः बभूव। स दुःखितस्वरेण कैकेयीं प्राह—"कः त्वाम् उपदिशति, यदेतत् शुभरूपं पापमाचरिष्यसि?" त्वं मम प्रति निर्लज्जया भाषसे, यथा पिशाचसंयुक्तचित्ता; एष दोषः पूर्वं तव न दृष्टः। अधुना तु बालवत् तव एष विपर्यासः दृश्यते; कुतः एष भीतः, येन त्वं एतद्वरम् अयाचथाः? त्वं इच्छसि भरतः सिंहासने आसीत, रामः तु वने वसेदिति; एषा वृत्तिः, एषा च मिथ्या त्यज्यताम्। यदि त्वं पत्युः, जनस्य, भरतस्य च प्रियतमा भवितुम् इच्छसि, क्रूरचित्ते, पापबुद्धे, दुष्कर्मणि च, तर्हि— किं दुःखं वा मिथ्यावचनं वा मयि वा रामे वा पश्यसि? अन्यथा, रामं विना, भरतः राज्यं न प्राप्नुयात्। धर्मे रामात् अपि बलवत्तरं तम् अहम् एव मन्ये; कथं रामं वने गन्तव्यम् इति वदिष्यामि? तस्य मुखं शशाङ्कमिव ग्राहग्रस्तं शुष्कं भविष्यति; मम च सखिभिः सह कृतः शुभनिश्चयः विफलः स्यात्। सेना च, परैः पराजितेव, निवर्तिष्यते—कथं तां पश्यामि? दिशो दिशः समागताः राजानः किं वक्ष्यन्ति? हन्त, एष युवा इक्ष्वाकुः चिरकालं राज्यं कृतवान्, बहुषु वृद्धेषु धर्मज्ञेषु सन्निहितेषु अपि। ते ककुत्थ्सं पृच्छन्ति, तर्हि अहं किमत्र वदामि? यत् मम सुतः कैकेय्याः प्रेरणया मया वनं प्रेषितः इति? यदि अहं सत्यम् उक्तवान्, तदपि मिथ्या इति मन्यन्ते। कौसल्या किं वक्ष्यति, यदा राघवः वनं गतः? एवं रामस्य महात्मनः गुणान्, कैकेय्याः कठोरतां, राज्ञः दुःखमपि, अत्र एकस्मिन्नेव प्रवाहे, धर्माधर्मयोः संग्रामे, प्रत्यक्षं दृश्यते।