स तु महाराजः, कौसल्या-समाननेत्रां कैकेयीं सान्त्वयन्, स्नेहपूर्णया वाचा इदम् उवाच—"न कदापि पूर्वं त्वया मयि किञ्चिद् अप्रियम् अकर्त्स्नम्, न चाप्यनुचितं कृतम्। अतः तवेदं व्यवहारं न विश्वसिमि। नूनं राघवः भरतसमः ते दृष्टौ, यतः बाल्येऽपि त्वं पुनःपुनः एतद् उक्तवती। कथं त्वं, भीरु, धर्मात्मनः कीर्तिमतः रामस्य चतुर्दशवर्षाणि अरण्यवासं कामयसे? कथं त्वं, सौम्यस्य धर्मनिष्ठस्य, सुकुमारस्य रामस्य, कठिने वने वासं इच्छसि? शुभेक्षणे, रामस्य, प्रियस्य, त्वत्सेवायाः परायणस्य, निर्वासनं किमर्थं कामयसे? रामः हि त्वां भरतादधिकं सेवते; भरतस्य त्वयि विशेषः कोऽपि स्नेहः न दृश्यते। पुरुषश्रेष्ठात् रामात् अन्यः कः वचन-कर्मभ्यां अधिकां सेवा-मान्यतां दर्शयेत्? सहस्रशः स्त्रीणां पार्श्वे, आश्रितेषु च, राघवस्य न किञ्चिद् दोषवचनं श्रुतपूर्वम्। पुरुषव्याघ्रः सः रामः, शुद्धहृदयः, मधुरया वाचा सर्वजनान् वशं गच्छति, जनानां च प्रीतिं लभते। सत्येन लोकान् जयति, दानैर्द्विजातीन्, सेवया ज्येष्ठान्, शरैः रिपून् संग्रामे राघवः। सत्यं, दानं, तपः, त्यागः, मैत्रं, शौचं, सरलता, विद्या, ज्येष्ठसेवा—एतानि सर्वाणि राघवे नित्यं दृश्यन्ते। धर्मसम्पन्ने, सुरसमे, महर्षिसमतेजसि रामे, हे शुभे, कथं त्वं तस्यापकारं कामयसे? न अहं कदापि कस्यचित् कठोरं वचनं स्मरामि; सर्वेषां प्रियं भाषमाणः सदा। कथं तर्हि तव प्रीत्यर्थं, रामस्य दुःखाय, वचनं वक्तुं शक्नोमि? यस्मिन् क्षमा, तपः, त्यागः, सत्यं, धर्मः, कृतज्ञता, सर्वभूतेषु अहिंसा च, तस्मात् अन्यत्र अहं कुतः गच्छेयम्? त्वं मयि दयां दर्शय, कैकेयि। वृद्धः, तपसि स्थितः, दुःखितः, शोकाकुलोऽहं। पृथिव्यां यावत् सागरपर्यन्तं वस्तु लभ्यते, तत् सर्वं तुभ्यं दास्यामि; मा क्रोधं कुरु। अञ्जलिं कृत्वा, पादौ स्पृशामि, कैकेयि, रामस्य शरणं भव; अधर्मः माम् अत्र न स्पृशतु। एवं दुःखेन व्याकुलः, विलपन्, मोहसमाविष्टः, महाराजः शोकेनाभिभूतः। पुनः पुनः दुःखसागरात् उद्धरणं प्रार्थयन्, कैकेयी तं नृपं ततोऽपि कठोरतरैः वाक्यैः प्रत्युवाच। "यदि त्वं, नृपते, मम प्रतिश्रुत्य वरौ दत्त्वा, इदानीं तत्र शोकं करोति, कथं धर्मं लोके वक्तुम् अर्हसि? नानाराजर्षिभिः सह धर्मकथायां किं प्रत्युत्तरं वक्ष्यसि? 'अस्याः प्रसादेन जीवामि, सा माम् अवरक्षत्, ताम् अहं कैकेयीं छलयामि' इति वदिष्यसि किम्? वरदाने प्रतिश्रुत्य, नृपते, प्रतिकूलं वदन्, त्वं नृपतीनां लज्जां जनयिष्यसि। शैब्यः श्येनकपोतकथायां पक्षिणे स्वमांसं ददौ; अलर्कः चक्षुषी त्यक्त्वा परमं पदं प्राप। समुद्रः प्रतिज्ञां कृत्वा सीमां न अतिक्रामति; त्वं पूर्वकृतं स्मृत्वा प्रतिज्ञां मा लङ्घय। धर्मं परित्यज्य रामं अभिषेचयित्वा, कौसल्यया सह सुखं भोक्तुम् इच्छसि, पापबुद्धे। धर्मोऽधर्मो वा, सत्यं वा, अनृतं वा—यद् यत् प्रतिश्रुतं मयि, तत्र लङ्घनं न भवेत्। यदि रामः अभिषिक्तः स्यात्, अहम् इहैव विषं पिबित्वा, तव पुरतः मृत्युम् उपयास्यामि। यद्यपि राममातरं एकदिवसं प्रणम्य पश्येयम्, ततो मृत्युः एव मे श्रेयः। भरतेन मया च, नृपते, शपथे कृतम्—रामस्य वनवासं विना न मे किञ्चित् प्रियं।" एवमुक्त्वा कैकेयी तुष्णीं बभूव, न तस्य विलपतः नृपस्य प्रत्युत्तरं ददौ। कैकेय्याः वचनानि, रामस्य वनवासं भरतस्य राज्यं च श्रुत्वा, राजा वेपमानः, ताम् अप्रियं भाषमाणां, क्षणमपि न प्रत्युवाच; स्तब्धः ताम् एव पश्यन् स्थितः। घोराणि वचनानि, मेघनिनादसमानि, हृदयविदारकानि श्रुत्वा, शोकसन्तप्तः स राजा न प्रसन्नः अभवत्। महाराजः, तस्याः दृढनिश्चयं, घोरं शपथं च चिन्तयन्, "राम" इति श्वसन्, छिन्नतरुरिव पपात। मोहितचित्तः, प्रमत्तवत्, व्याधितः इव, वीर्यहीनः, विषशून्यः सर्प इव भूमिपतिः बभूव। स दुःखार्तः, क्षीणया वाचा कैकेयीं प्राह—"कः त्वां, हितरूपेणापि, नाशाय प्रावर्तयत्? त्वं निर्लज्जया मम प्रतिकूलं भाषसे, यद् दोषः त्वयि न पूर्वं दृष्टः। अधुना त्वयि बालवत् विपरीतं पश्यामि; कुतः ते भयमिदं, यदेतद् वरम् ऐच्छः? त्वं भरतस्य राज्यासनं, राघवस्य वनवासं कामयसि; मतिं च त्वं, एषां मिथ्यावृत्तिं च, त्यज।