राजा दशरथः, इक्ष्वाकुवंशस्य गृहे महान् आपत्तिम् आगतम् इति कैकयीं प्रति विषण्णः अभवत्। तस्याः मनः पूर्वं धर्मनिष्ठं आसीत्, किन्तु तदा विपथं गतं इति सः दुःखितः अभवत्। सः ताम् ऊर्मिलाक्षीं उवाच—"पूर्वं त्वया किञ्चित् अप्रियम् अथवा अनुचितम् मम कदापि न कृतम्; अतः अहं त्वद्विषये विश्वासं कर्तुं न शक्नोमि। राघवः तव दृष्टौ भरतसमः एव, यथा त्वम् बाल्ये अपि मम पुनः पुनः उक्तवती। धर्मिष्ठं, कीर्तिमन्तं रामं चतुर्दशवर्षाणि वनवासं यथा त्वम् इच्छसि, कatham त्वम् भीरुता तं वनवासं कामयसे? सः अतिसुकुमारः, धर्मनिष्ठः च; तस्य कठोरवनवासं त्वया कatham इच्छ्यते? शुभाक्षि, तं रमणीयं, त्वत्सेवायाम् नित्यं प्रवृत्तं रामं कatham त्वम् वनवासं कामयसे?" "रामः तव सेवायाम् भरतादपि अधिकं प्रवृत्तः; भरतः तव विषये विशेषं सम्मानं न दर्शयति। पुरुषश्रेष्ठात् अन्यः कः वचनैः कर्मणा च अधिकं सेवा, सम्मानं, शुश्रूषां दर्शयेत्? सहस्रशः स्त्रीषु, आश्रितेषु च, राघवस्य किञ्चित् दोषो वा निन्दा वा कदापि न दृश्यते। नरशार्दूलः रामः, शुद्धहृदयः, मधुरवचनैः सर्वाणि प्राणिनि जित्वा जनस्य स्नेहं लभते। सः सत्येन लोकान्, दानेन द्विजातीन्, सेवया वृद्धान्, धनुषा शत्रून् विजित्य तिष्ठति। सत्यता, दानम्, तपः, त्यागः, सख्यम्, शौचम्, सरलता, विद्या, वृद्धसेवा—एतानि राघवे स्थिराणि।" "साध्वी, देवसमः सः धर्मनिष्ठः रामः, महर्षिसमदीप्तिः, तस्मिन् कथं त्वम् अनिष्टं कामयसे? अहं सर्वेषु प्रियं भाषमाणः, कदापि कस्यापि कठोरं वचनं न उक्तवान्; कथं तव कृते, रामाय अप्रियम् वचनं वदामि? धैर्यं, तपः, त्यागः, सत्यं, धर्मः, कृतज्ञता, सर्वेषु प्राणिषु अहिंसा—एतानि यस्मिन् सः, तस्यातिरिक्तं कः मम आश्रयः स्यात्?" "कैकयी, वृद्धः, तपस्वी, क्लान्तः, दुःखितः, शोचन् अहं तव दया पात्रः अस्मि। पृथिव्याः सर्वं यद् समुद्रपर्यन्तम् उपलब्धं, तत् सर्वं तुभ्यं दास्यामि; किन्तु कोपः त्वां मा ग्रहीत्। अहं कैकयीं अञ्जलिं कृत्वा, तव पादौ स्पृशामि; रामस्य शरणं भव, अधर्मः मम न आगच्छतु।" एवं राजा दुःखेन अभिभूतः, विलपन्, मूर्च्छितः, भ्रमन्, शोकसम्भ्रान्तः अभवत्। पुनः पुनः दुःखसागरात् मोक्षं याचमानः, राजा प्रार्थयन् कैकयीं प्रति वदति स्म। तदा कैकयी तस्मै पूर्वादपि कठोराणि वचनानि प्रत्युवाच। "यदि, द्वौ वरौ दत्त्वा, त्वम् तदा पश्चात्तापं करोति, कथं पृथिव्यां धर्मं कथयिष्यसि, वीर? बहवः राजर्षयः त्वया सह धर्मं चर्चयन्ति, तदा त्वम् किं प्रत्युत्तरं वदिष्यसि? किं वदिष्यसि—'तस्याः कृपया जीवामि, सा माम् रक्षितवती, अहं तां कैकयीं छलितवान्' इति?" "वरदानं कृत्वा, यदि त्वम् अन्यथा वदसि, नराधिप, तदा राज्ञां लज्जां जनयसि। शैब्यः कृष्णसारकथा मध्ये पक्षिणे स्वमांसं दत्तवान्; अलर्कः चक्षुषी त्यक्त्वा परमं स्थानं प्राप्तवान्। समुद्रः प्रतिज्ञां कृत्वा सीमां न उल्लङ्घति; पूर्वकृतं स्मृत्वा प्रतिज्ञां मा भङ्क्षीः। धर्मं परित्यज्य रामं अभिषिक्त्वा, कौसल्यया सह सुखं यथास्मिन् इच्छसि, पापबुद्धिः त्वम्।" "धर्मो वा अधर्मः, सत्यम् वा अनृतम्—यत् त्वया प्रतिज्ञातम्, तत्र उल्लङ्घनं न स्यात्। यदि रामः अभिषिक्तः भवति, अहं विषम् पिबामि, तव पुरतः म्रियामि। यदि अहं राममातृम् एकदिवसं अपि प्रणामं कृत्वा पश्येयम्, तदा मृत्युः मे श्रेयः। भरतेन मया च, नराधिप, शपथं वदामि—रामस्य वनवासात् अन्यत् किञ्चित् न मे प्रियं।" एवं उक्त्वा कैकयी तुष्णीं अभवत्; विलपन्तं राजानं प्रत्युत्तरं न ददाति स्म। कैकयीस्य वचनानि—रामस्य वनवासं, भरतस्य राज्यं च—श्रुत्वा, राजा विषण्णः, तु क्षणं तुष्णीं स्थित्वा, अप्रियं भाषमाणां रानीं अपश्यत्। तानि वचनानि तडित्समानी, हृदयदुःखकराणि, श्रुत्वा, राजा शोकेन अभिभूतः, न सुखं प्राप। रानीं निश्चयं, घोरसंकल्पं च चिन्तयन्, 'राम' इति श्वसन्, छिन्नवृक्षवत् पतितः। मदोन्मत्तवत्, व्यग्रचित्तः, व्याधितः, शक्तिहीनः, नागवत्, भूमिपतिः अभवत्। दीनः, क्षीणस्वरः, राजा कैकयीं उवाच—"कः त्वां एतद् विनाशकरं, लाभरूपं कर्म उपदिष्टवान्?" "त्वम् निर्लज्जया मम समक्षं वदसि, भूतग्रस्तेव; पूर्वं तव स्वभावे एतत् दोषं न पश्यामि। किन्तु अद्य, बालवत् त्वयि एषः विपर्यासः दृश्यते; कुतः एषः भयः, यः त्वया एतद् वरं काङ्क्षितम्?" एवं राजा कैकयीं प्रति शोकसागरमग्नः, तस्याः कठोरं संकल्पं श्रुत्वा, दुःखितः, भ्रमितः, शोकेन अभिभूतः अभवत्।