राजा दशरथः, दुःखेन संतप्तः, कैकेयीं प्रति इत्येवमुवाच — "त्वं यत् मम श्रवणगोचरं दुःखमुपनयसि, तेन मां महतीं पीडां जनयसि; त्वं इदानीं शून्ये गृहे, यः अन्यस्य अधिकारगतं जातम्, आत्मानं ग्रस्तवतीव व्यवहरसि। हे राज्ञि, इक्ष्वाकुवंशस्य गृहे महद् आपदागतं, यत्र तव धर्मनिष्ठा बुद्धिः विपथगामिनी जाता। पूर्वं त्वं, विशाललोचने, न कदापि किञ्चिदपि अनुचितं वा अप्रियमपि मयि अकरोषीः; तस्मात् अहं त्वयि एतादृशं न विश्वासये। नूनं त्वया राघवः भरतसमः समदृष्ट्या पश्यते, यतः बाल्ये त्वं पुनःपुनः एवमुक्तवती। कथं त्वं, भीरु, तं धर्मात्मानं कीर्तिमन्तं रामं चतुर्दशवर्षाणि वनवासाय इच्छसि? कथं त्वं, तं अतीव सुखोपचितं धर्मनिष्ठं च, कठिने वने निवासाय इच्छसि? शुभलोचने, किमर्थं त्वं तं रमणीयं मातृसेवायां प्रवृत्तं रामं वनवासाय इच्छसि? वस्तुतः रामः त्वां यथा सेवते, तथा भरतः न; अहं भरतस्य त्वयि विशेषं स्नेहमपि न पश्यामि। कोऽन्यो वा, तस्मात् पुरुषश्रेष्ठात्, वचसा कर्मणा च अधिकं मानं सेवां च दर्शयेत्? सहस्रशः स्त्रीणां पार्श्वे, आश्रितानां च मध्ये, कदापि राघवे दोषः वा निन्दा वा न दृश्यते। रामः, पुरुषसिंहः, शुद्धहृदयः, मधुरया वाचा सर्वान् जनान् वशीकुर्वन् प्रजास्नेहं लभते। राघवः सत्येन लोकान्, दानैः द्विजातीन्, सेवा पितृभ्यः, शत्रून् च धनुषा संग्रामे विजिग्ये। सत्यं, दानं, तपः, त्यागः, मैत्री, शौचं, सरलता, विद्या, वृद्धोपसेवा — एतानि सर्वाणि राघवे नित्यं दृढानि। अस्मिन् सम्यगाचारे, देवसमे, हे सुभगे, कथं त्वं तं रामं, महर्षिसमतेजसं, अहितमिच्छसि? न स्मरामि कदाचित् कस्यापि कठोरं वचनमुक्तम्; सर्वेषां मधुरं वदामि; कथं तर्हि त्वदर्थं रामे प्रति तद्वचनं वदामि, यत् तव प्रियं स्यात् तस्य तु दुःखकरं? यस्मिन् क्षमा, तपः, त्यागः, सत्यं, धर्मः, कृतज्ञता, सर्वभूतेषु च अहिंसा — तस्मात् विना अहं क्व गच्छेयम्? त्वं मयि, कैकेयि, दयां दातुमर्हसि, मयि वृद्धे, तपोवने स्थिते, दीनदुःखिते, शोकसंतप्ते। यद् इह पृथिव्यां सागरपर्यन्तं लभ्यते, तत् सर्वं तुभ्यं दास्यामि; परंतु कोपः त्वां मा व्याप्नोतु। अहं त्वां प्रणमामि, कैकेयि, ते पादौ च स्पृशामि; त्वं रामस्य शरणं भव — अधर्मः मां न स्पृशतु। एवं शोकाभिभूतः, विलपन्, मूर्च्छितः, मुमूर्छुः, स राजा दुःखेन पराभूतः। सः पुनः पुनः दुःखसागरात् उद्धरणाय याचमानः, तदा कैकेयी तं अधिकतरं कठोरं वचनमुवाच। "यदि त्वं, राजन्, मम दत्ते द्वे वरौ इदानीं पश्चात्तप्यसे, कथं पृथिव्यां धर्मकथां कथयिष्यसि, वीर? यदा बहवः राजर्षयः त्वया सह उपविशतः, धर्मकथां च कुर्वन्ति, तदा त्वं किं प्रत्यवदिष्यसि? किं वक्ष्यसि — 'अस्याः प्रसादेन जीवामि, सा च मां त्रातवती, तथापि अहं तां कैकेयीं छलितवान्'? त्वं नराधिप, राज्ञां लज्जां करिष्यसि, यदि वरदाने कृतमपि प्रतिज्ञां लङ्घिष्यसि। शैब्यः काकस्य कृते स्वमांसं दत्तवान्, अलर्कः लोचनयोः त्यागेन परमां गतिमवाप्तवान्। सागरः प्रतिज्ञां कृत्वा स्वमर्यादां न लङ्घयति; पूर्वकृत्यं स्मृत्वा त्वमपि प्रतिज्ञां मा लङ्घय। त्वं तु धर्मं परित्यज्य रामं अभिषिच्य, कौसल्यया सह सदा सुखं भोक्तुमिच्छसि, पापबुद्धे। स्यान् अधर्मः वा धर्मः, सत्यं वा अनृतं — यद् यत् त्वया प्रतिज्ञातं, तत्र न किञ्चित् उल्लङ्घनीयम्। यदि रामः अभिषिक्तः स्यात्, अहं साक्षात् विषं पिबामि, तव पुरतः एव मृत्युमाप्स्यामि। यदि अहं एकदिवसमपि राममातरं प्रणमन्तीं पश्येयम्, मम मृत्युः एव श्रेयः। भरतेन मया च, नराधिप, शपथेन वदामि — रामस्य वनवासात् अन्यत् किञ्चिदपि न रोचते। एवं उक्त्वा कैकेयी तुष्णीं बभूव; स विलपन्तं राजानं प्रत्युत्तरं न दत्तवती। कैकेय्याः तानि वचनानि, रामस्य वनवासं भरतस्य राज्यलाभं च श्रुत्वा, राजा विमनाः किञ्चित् कालं न किंचिद् उवाच; ताम् अप्रियं वदन्तीं राज्ञीं स्थिरदृष्ट्या अपश्यत्। तानि वचनानि, वज्रनिपातसमानि, हृदयविदारकानि श्रुत्वा, शोकसंतप्तः राजा न प्रसन्नः अभवत्। राज्ञ्याः दृढनिश्चयं घोरसंकल्पं च चिन्तयन्, "राम" इति श्वसन्, स वृक्ष इव छित्तः पतितः। स मोहग्रस्तः, उन्मत्तवत्, भ्रमितचेताः, रोगीव, तेजोहीनः, सर्प इव विकलः, भूमिपतिः अभवत्। सः दुर्बलया कण्ठगद्गदया च वाचा कैकेयीं प्रति उवाच — "कः त्वां एतत् अनर्थकरं, हितरूपेण प्रतियमानं, उपदिशत्?" त्वं मां निर्वैर्यं वदसि, यथा तव चेतः भूतग्रहगृहीतमिव; एष दोषः पूर्वं त्वयि मया न दृष्टः।" एवं दशरथस्य दुःखपूर्णं विलापं श्रुत्वा, कैकेयी स्वस्य हृदये कठोरसंकल्पं धृत्वा, तिष्ठति स्म, राजा तु शोकमग्नः, विवर्णः, रामनामस्मरणं कृत्वा, मूर्च्छितवत् पतितः।