यदि अहं रामं न पश्येयम्, चेतना मे नष्टा भविष्यति। किं सूर्यविना लोकः स्थातुं शक्नोति, वा जलविना धान्यं? रामविना मम जीवितं अस्मिन शरीरे न स्थातुं शक्यते; अतः, एषा पापीयसी बुद्धिः त्वया त्वरितं त्यक्तव्या। अहं तव पादौ शिरसा स्प्रष्टुं सिद्धः; कृपया मयि प्रसादं कुरु। किं त्वया एषा घोरतराः संकल्पः कृतः, हे पापिनी? यदि त्वं मम भरतस्नेहं वा द्वेषं परीक्षा इच्छसि, तदा यथा पूर्वं राघवविषये उक्तं, तथा भवतु। सः मम ज्येष्ठः पुत्रः, धर्मे प्रतिष्ठितः, कीर्तिमान्; त्वया यद् स्नेहपूर्वं उक्तं, तत् केवलं सेवायै आसीत्। तद् श्रुत्वा, दुःखेन संतप्तः, त्वं मे महतीं वेदनां जनयसि; त्वं शून्ये गृहे, पराधीनत्वे, उन्मत्तवत् आसीः। हे राज्ञि, इक्ष्वाकुवंशे महद् आपद् आगता, यत्र तव धर्मनिष्ठा बुद्धिः विपथं गता। पूर्वं, हे विशालनेत्रे, त्वया किञ्चित् अप्रियम् वा अनुचितं मयि न कृतम्; अतः, अहं त्वाम् एतादृशीं न विश्राम्य। नूनं, राघवः भरतसमः, महात्मा, तव दृष्ट्याः; यः बाल्ये त्वया मम पुनःपुनः उक्तः। कथं, हे भीरु, त्वं तं धर्मिष्ठं, प्रख्यातं, चतुर्दशवर्षाणि वनवासं इच्छसि? कथं तं अतीव सौम्यं, धर्मनिष्ठं, दुर्गमे वने वासं इच्छसि? हे शुभनेत्रे, कथं त्वं रामस्य, आकर्षकस्य, तव सेवायाम् निष्ठस्य, निर्वासनं इच्छसि? नूनं, रामः तव सेवायां भरताद् अधिकं सदा यतते; अहं भरतस्य तव विषये विशेषं स्नेहं न पश्यामि। कोऽन्यः, तस्य उत्तमस्य पुरुषस्य विना, अधिकं सेवा-सम्मान-श्रद्धां वचनैः कर्मभिः दर्शयेत्? अनेकेषु सहस्रेषु स्त्रीणां, आश्रितानां च, राघवस्य विरुद्धं किञ्चित् निन्दा वा दोषः न दृश्यते। रामः, पुरुषसिंहः, शुद्धहृदयः, मृदुवचनैः सर्वाणि भूतानि जित्वा, जनानां स्नेहं लभते। सत्येन लोकान्, दानेन द्विजातीन्, सेवया वृद्धान्, धनुषा शत्रून् राघवः विजित्य स्थितः। सत्यता, दानम्, तपः, त्यागः, मैत्री, शौचम्, सरलता, विद्या, वृद्धसेवा—एतानि राघवे स्थिराणि। यत्र तु सः धर्मनिष्ठः, देवसमः, हे स्त्रि, कथं त्वं तस्य महर्षिसदृशतेजसः रामस्य अनिष्टं इच्छसि? अहं कदापि कस्यापि प्रति कटुवचनं न स्मरामि; सर्वेषु मृदुवचनं भाषमाणः; कथं तव कृते, रामं प्रति, तस्य दुःखकरं तव प्रियं वचनं कथयामि? यत्र धैर्यं, तपः, त्यागः, सत्यं, धर्मः, कृतज्ञता, सर्वभूतानां अहींसायाः भावः च अस्ति—तस्य विना अहं कस्य शरणं गच्छेयम्? त्वं मयि, कैकयी, कृपा दर्शयितव्या, यः वृद्धः, क्लान्तः, तपोनिष्ठः, दीनः, दुःखेन विलपन् अस्ति। यद् यद् पृथिव्यां समुद्रपर्यन्तं लभ्यते, तत् सर्वं तुभ्यं दास्यामि; किंतु क्रोधः तव मनः न ग्रहीतुं अर्हति। अञ्जलिं कृत्वा, कैकयी, तव पादौ स्प्रष्ट्वा, रामस्य शरणं भव; अधर्मः मम न स्पृशतु। एवं शोकात् अभिभूतः, विलपन्, मूर्च्छितः, विकलः, महाराजः सम्पूर्णं दुःखेन अभिव्याप्तः। सः पुनःपुनः दुःखसागरात् उद्धारं याचमानः, कैकयी तस्य प्रति पूर्वादपि कठोरतरं वचनं उक्तवती। यदि त्वं, राजा, मम द्वौ वरौ दत्त्वा, अद्य पश्चात् तस्य अनुतापं करोति, कथं तव धर्मं पृथिव्यां कथयिष्यसि, हे वीर? यदा बहवः राजर्षयः त्वया सह धर्मं चर्चयन्ति, तदा त्वं किं प्रत्युत्तरं दास्यसि? किं त्वं वदिष्यसि—"अस्याः कृपया जीवामि, सा माम् रक्षितवती, तथापि अहं कैकयीं वञ्चितवान्"? यदि वरदाने पश्चात् तदन्यथा वदसि, त्वं राज्ञां निन्दां जनयिष्यसि, हे नराधिप। शैब्यः श्येनकपोतकथायां पक्षिणे स्वं मांसं दत्तवान्; अलर्कः नेत्रौ त्यक्त्वा परमं स्थानं प्राप्तवान्। समुद्रः प्रतिज्ञां कृत्वा स्वसीमां न अतिवर्तते; पूर्वकृत्यं स्मृत्वा त्वं प्रतिज्ञां न भङ्क्षीः। अतः त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्ये प्रतिष्ठाप्य, कौसल्यया सह सुखं यथासदा भोगितुम् इच्छसि, हे दुष्टचित्त। धर्मं वा अधर्मं, सत्यं वा असत्यं—यत् त्वया मम प्रतिज्ञायाः, तस्य उल्लङ्घनं न भवितव्यम्। यदि रामः अभिषिक्तः, अहं इह विषं पिबामि, तव पुरतः मृत्युम् उपयास्यामि। यदि एकदिवसम् राममातृं पश्येयम्, मम नमस्कारम् स्वीकृतम्, नूनं मृत्युः मे श्रेयः। भरतेन मया च, हे नरपते, तव प्रति शपथं; रामस्य वनवासं विना किञ्चित् न मे रोचते। एवं उक्त्वा, कैकयी मौनं धृतवती; विलपन्तं राजानं प्रत्युत्तरं न दत्तवती। कैकयीया रामस्य वनवासं, भरतस्य राज्यं च, इति कठोरं वचनं श्रुत्वा, राजा विक्षिप्तेन्द्रियः, किञ्चित् कालं कैकयीं न अब्रवीत्; तया अप्रियं भाषमाणया, सः स्त्रीं निरन्तरं निरीक्ष्य, स्थिरः अभवत्।