राजा दशरथः, कैकेयीं प्रति दुःखेन विवर्णमुखः, करुणया सान्त्वयन् इदं वचनं उवाच—"कस्मात् त्वं मम नाशाय प्रवृत्ता? मया त्वं अस्मिन्गृहे स्थापिता, तत्त्वं मम एव विनाशं इच्छसि। अज्ञातासि त्वं, राजकन्ये, विषधरः इव तीक्ष्णविषयुक्तः; यतः सर्वं जगत् रामस्य गुणान् स्तौति। किं दोषं कृत्वा मम प्रियं पुत्रं त्यजेयम्? कौसल्यां च सुमित्रां वा, स्वं वित्तं वा, त्यक्तुं शक्नुवेयम्। यदि रामं न पश्येयम्, चेतना नश्येत; कथं लोको रविं विना, वा कर्षकाः जलं विना, स्थास्यन्ति? रामविना मम जीवितं शरीरे न तिष्ठेत; अतः त्वं एषां पापमतिक्रान्तिं त्यज। अहं तव पादौ शिरसा स्प्रष्टुम् उद्धृतः—दया कुरु मयि। किमर्थं त्वं घोरमिदं चिन्तितवती, पापे? यदि त्वं मम भरतस्नेहद्वेषयोः परीक्षणं इच्छसि, तर्हि यथा पूर्वं राघवे उक्तवती, तथा भवतु। स मे ज्येष्ठः पुत्रः, प्रशस्तः, धर्मे अग्रणी; त्वया यत् सौम्यया वाचा उक्तं, तत् केवलं सेवायै आसीत्। तदश्रुत्वा, शोकातुरः, त्वं मम महद् दुःखं जनयसि; त्वं शून्ये गृहे परवशा, अन्यस्य वशे जाता। राज्ञि, इक्ष्वाकुवंशे महद् आपद् आगता, यत्र तव मनः, यद् धर्ममार्गे स्थितम्, स मार्गात् च्युतम्। न हि पूर्वं, विशालाक्षि, त्वया मम किञ्चित् अप्रियम् आचरत्; अतः अहं त्वयि एतद् न विश्वसिमि। नूनं राघवः भरतसमः, महात्मा, तव दृष्टौ; यतः बाल्ये त्वया मम तद् पुनः पुनः उक्तम्। कथं, भीरु, धर्मिष्ठस्य ख्यातस्य च तस्य, त्वं चतुर्दशवर्षाणि वनवासं इच्छसि? कथं त्वं तस्य, अत्यन्तं सौम्यस्य धर्मनिष्ठस्य, कठिने वने वासं इच्छसि? शुभेक्षणे, किमर्थं त्वं रामस्य, रमणीयस्य, तव सेवायै प्रवृत्तस्य, वनवासं इच्छसि? रामः हि सर्वदा त्वां भरतात् अधिकं सेवते; न च अहं भरतस्य तव विषये विशेषं स्नेहम् पश्यामि। कः अन्यः, तस्मात् पुरुषश्रेष्ठात्, वचसा कर्मणा च अधिकं सेवा, मान्यं, शुश्रूषां दर्शयेत्? अनेकसहस्रेषु स्त्रीणां पार्षदेषु च, राघवे कदापि न किञ्चित् निन्दा वा दूषणं दृश्यते। रामः, पुरुषशार्दूलः, शुद्धहृदयः, सौम्यया वाचा सर्वाणि भूतानि वशीकुर्यात्, जनानां प्रियः च। राघवः सत्येन लोकान्, दानैः द्विजातीन्, सेवया वृद्धान्, शत्रून् रणेषु धनुषा जयति। सत्यं, दानं, तपः, त्यागः, सख्यम्, शौचं, सरलता, विद्या, वृद्धसेवा—एतानि राघवे नित्यं स्थितानि। तस्मिन्, धर्मे स्थिते, देवसमे, कथं त्वं तस्य रामस्य, महर्षिसमतेजसः, अहितम् इच्छसि? न हि अहं कदापि कठोरं वचनं कस्यचित् उक्तवान्, सर्वेभ्यः सौम्यवक्ता अस्मि; कथं तर्हि तव कृते, रामे प्रति, तस्य अप्रिये, तव प्रिये वचनं वदामि? यत्र क्षमा, तपः, त्यागः, सत्यं, धर्मः, कृतज्ञता, अहिंसा च सर्वभूतेषु—तस्मात् ऋते कुत्र गच्छेयम्? त्वं मां, कैकेयि, कृपां कुरु; वृद्धं, तपस्विनं, दीनं, दुःखार्तं, शोकसन्तप्तं च। यद् इह पृथिव्यां समुद्रपर्यन्तं प्राप्तुं शक्यते, तत् सर्वं तुभ्यं दास्यामि; मा ते कोपः भवतु। अञ्जलिं ते कैकेयि, पादौ च स्पृशामि; रामस्य शरणं भव—मा माम् अधर्मः स्पृशेत्। एवं शोकाभिभूतः, विलपन्, मूर्च्छितः, विमूढः, स महराजा पूर्णतः शोकवशं गतः। सः पुनः पुनः दुःखसागरात् मोक्षं याचमानः, कैकेयी तं तदा पूर्वादपि कठोरतरं वाक्यं प्रत्युवाच। "यदि, राजन्, त्वं मम प्रतिज्ञाते द्वौ वरौ अनुतप्यसे, कथं पृथिव्यां धर्मं कथयिष्यसि, वीर? यदा बहवः राजर्षयः त्वया सह समागच्छन्ति, धर्मं च भाषन्ते, तदा किं प्रत्युत्तरं वदिष्यसि? किं वक्ष्यसि—'अस्याः प्रसादेन अहं जीवामि, सा मां रक्षितवती, अहं तु तां कैकेयीं छलितवान्'? त्वं नृपश्रेष्ठ, राज्ञां लज्जां जनयिष्यसि, यदि प्रतिज्ञाय, इदानीं अन्यथा भाषसे। शैब्यः श्येनकपोतकथायाम् पक्षिणे स्वमांसं दत्तवान्; अलर्कः नेत्रे दत्वा परमं पदं प्राप्तवान्। सागरः प्रतिज्ञां कृत्वा सीमां न अतिक्रामति; पूर्वकृतं स्मरन् प्रतिज्ञां मा भङ्क्षीः। तस्मात् त्वं धर्मं परित्यज्य रामं अभिषिच्य, कौसल्यया सह सदा सुखं भोक्तुम् इच्छसि, दुर्मते। धर्मो वा अधर्मः, सत्यम् वा अनृतं—यत् मया प्रतिश्रुतं, तत्र न कश्चित् व्यतिक्रमः। यदि रामः अभिषिक्तः भवति, तर्हि अहं विषं पातुम् अत्रैव उद्यतास्मि, तव पुरतः मृत्युम् उपयास्यामि। यदि अहं रामस्य मातरं एकाहं अपि द्रष्टुं शक्नुयाम्, तस्याः प्रणामं गृह्णीयाम्, तदा मृत्युः मम श्रेयः। भरतेन मया च, नृपते, शपथं ते करिष्यामि—रामस्य वनवासात् ऋते अन्यत् किञ्चिद् मम न रोचते।