तदा दशरथः अत्यन्तदुःखितः कैकेयीं प्रति करुणया तथा कोपेन च वाक्यम् उवाच—"किं नाम राघवः त्वां प्रति किञ्चित् अपराधम् अकरोत्? अथवा अहं किम् अधर्मम् अकरवम्, हे दुष्टे? राघवः हि सदा त्वत्समीपे मातरं यथा, तथा व्यवहृतवान्। यदि न चापराधोऽस्ति, किमर्थं त्वं मम नाशाय प्रवृत्ता? त्वया अस्मिन्गृहे मया एव स्थापिता सति, त्वं मम एव विनाशं इच्छसि। अजानन्त्या त्वया, हे राजकन्ये, तीक्ष्णविषधारिण्या सर्पवत् आचरणं कृतम्। सर्वे लोके रामस्य गुणाः कीर्त्यन्ते, तत्रापि त्वं पापं चिन्तयसि। किं पापेन प्रियं पुत्रं परित्यजेयं? कौसल्यां सुमित्रां वा, स्वधनं वा परित्यज्येयम्, किंतु रामं नैव। यदि रामं न पश्येयम्, चेतनां न लभेय; कथं हि सूर्यविना जगत् तिष्ठेत्, वा अपि जलविना धान्यम्? रामविना मम जीवितं गात्रे न स्थास्यति; अतः त्वया एषा पापबुद्धिः त्याज्या। अहं तव पादौ शिरसा स्प्रष्टुम् अपि सिद्धः; कृपां कुरु मयि। किं नाम अतिभयंकरं चिन्तितवती, हे पापे? यदि मम भरतं प्रति प्रीतिद्वेषौ ज्ञातुम् इच्छसि, तदा यथापूर्वं राघवस्य विषये उक्तवती, तथैव अस्तु। स एव ज्येष्ठः पुत्रः, धर्मे प्रतिष्ठितः, यशस्वी च; त्वया यत् प्रियवादिनी सेवायै उक्तम्, तद् एव। तत् श्रुत्वा दुःखेन पीडिता त्वं माम् अत्यन्तं क्लेशयासि; शून्ये गृहे, परगृहे पतिता, त्वं उन्मत्ता अभवः। हे राज्ञि, इक्ष्वाकुवंशस्य महद् आपद् आगता, यत्र तव धर्मनिष्ठा बुद्धिः विपथगामिनी जाता। न कदापि, हे विशाललोचने, त्वया मयि किञ्चित् अप्रियम् अकार्यं वा कृतम्; अतः अहं त्वयि विश्वासं न जह्यामि। नूनं राघवः भरतसमः तव दृष्टौ; बाल्ये त्वया मम तद् उक्तं स्मरामि। कथं त्वं धर्मात्मनः, यशस्विनः तस्य रामस्य, चतुर्दशवर्षाणि वनवासं काङ्क्षसि, हे भीरु? स धर्मनिष्ठो, अतिसुकुमारः, वनवासं तस्य कथं इच्छसि? हे शुभेक्षणे, रामस्य वनगमनं किमर्थं त्वं चिन्तयसि, यः त्वत्सुशुश्रूषाम् अन्विच्छति? रामः हि सदा त्वां भरताद् अधिकं सेवते; न च अहं भरतस्य त्वयि किञ्चित् विशेषं स्नेहं पश्यामि। कोऽन्यः तस्मात् श्रेष्ठमनुष्याद् अधिकतरं वाक्येन कर्मणा च सेवा, मान, आज्ञाकारित्वं दर्शयेत्? सहस्रशः स्त्रियः, दास्यः, कोऽपि राघवस्य दोषं न वदति। रामः पुरुषर्षभः, शुद्धहृदयः, मधुरया वाचा सर्वान् जनान् वशीकरोति, जनानां प्रीतिं लभते। सत्येन लोकान्, दानेन द्विजातीन्, सेवया गुरून्, धनुषा रिपून् राघवः जयति। सत्यं, दानं, तपः, त्यागः, मैत्री, शौचं, सरलता, विद्या, वृद्धसेवा—एतानि सर्वाणि राघवे दृढानि। स एव ऋजुस्वभावः, सुरसमः, मुनिवर्चाः, तस्मिन्सति, किमर्थं त्वं रामस्य अनिष्टं चिन्तयसि? न कदापि अहं कस्यचित् कटुवचनं उक्तवान्, सर्वेषां प्रियं भाषमाणः; कथं तव कृते रामं प्रति प्रियं तु तस्य दुःखजनकं वाक्यं वदामि? यस्य धैर्यं, तपः, त्यागः, सत्यं, धर्मः, कृतज्ञता, सर्वभूतेषु अहिंसा च, तस्मात् अन्यत्र अहं गन्तुं न शक्नोमि। त्वं मयि, वृद्धे, तपस्विनि, दुःखिते, शरण्ये, कृपां दातव्या, हे कैकेयि। पृथिव्याः समुद्रपर्यन्तं यद् वस्तु लभ्यते, तत् सर्वं तुभ्यं दास्यामि; क्रोधः त्वां मा व्याप्नुयात्। अहं तव पादौ स्पृशामि, अञ्जलिं च करोमि; त्वं रामस्य शरण्याः भूत्वा, मम अत्र अधर्मः मा भवतु। इति स राजा महात्मा, शोकवेगात् विलपन्, मूर्च्छितः, भ्रममाणः, दुःखेन अभिभूतः अभवत्। स एव पुनः पुनः शोकसागरात् उद्धरणाय याचमानः, तदा कैकेयी तम् अत्यन्ततिक्रूरैः वाक्यैः प्रत्युवाच। 'यदि त्वं, राजन्, मम प्रतिश्रुत्य द्वौ वरौ दत्तवान्, अधुनैव पश्चात्तप्यसे, कथं धर्मं भूमौ वदिष्यसि? यदा बहवः राजर्षयः त्वया सह धर्मकथां कुर्वन्ति, तदा त्वं किं प्रत्यवोच्यः स्याः? किं वक्ष्यसि—'अस्याः प्रसादेन जीवामि, सा माम् रक्षिता, अहं तु कैकेयीं छलयामि' इति? त्वं नराधिप, राज्ञां लज्जां जनयिष्यसि, यदि वरदाने कृतमपि प्रतिज्ञां लंघयिष्यसि। शैब्यः श्येनकपोतकथायाम् पक्षिणे स्वमांसं दत्तवान्; अलर्कः नेत्रे दत्त्वा परमां गतिं प्राप्तः। सागरः प्रतिज्ञां कृत्वा सीमां न अतिक्रामति; पूर्वकृत्यं स्मृत्वा त्वं प्रतिज्ञां मा लंघय। त्वं धर्मं परित्यज्य रामे राज्याभिषेकं कृत्वा, कौसल्यया सह सुखं भुङ्क्तुम् इच्छसि, हे पापकृत्। धर्मो वा अधर्मो वा, सत्यं वा अनृतं वा, यत् मया प्रतिश्रुतम्, तत्र लंघनं न भविष्यति। यदि रामः अभिषिक्तः स्यात्, अहं इहैव विषं पित्वा तव समक्षं मृत्युम् आप्स्यामि। यदि एकदिवसमपि राममातरं प्रणम्य द्रक्ष्यामि, तर्हि मरणमेव मे श्रेयः।