राजा दशरथः तदा स्वस्य मनसि चिन्तयन्, "किमिदं मम स्वप्नमिव वा, किं वा मोहमनुप्राप्तम्? किमपि व्याधिः वा, मनसो विकारः वा?" इति संशयमकरोत्। एवं विचारयन् तस्मिन्नेव काले न सान्त्वनां लब्धवान्; कैकेयीवचनैः संतप्तः पुनः चेतनां प्राप्तवान्। स दुःखितः विस्मितः च, व्याघ्रदर्शनेन मृगः इव, शुष्के भूमौ उपविष्टः, गम्भीरं श्वासं कुर्वन् आसीत्। स नृपतिः, क्रोधेन युक्तः, विषधरः मन्त्रैः बद्धः इव, पराक्रान्तः, तिक्तवचनानि कैकेय्यै प्राह। शोकग्रस्तः पुनः मोहं प्राप्तवान्; दीर्घकालानन्तरं राजा अतिव्यथितः चेतनां पुनः प्राप्तवान्। स तेजसा दग्धः, क्रोधेन कैकेय्यै उवाच—"निष्ठुरे, दुष्टाचारिणि, कुलनाशिनी!" इति। "रामः तव किमपकारं कृतवान्? अहं वा किम् पापं कृतवान्, हे दुष्टे? राघवः त्वाम् मातरम् इव सदा सेवते। किमर्थं तदा त्वं एतत् अनिष्टं कर्तुम् इच्छसि? मया गृहे स्थापिता, तवापि मम नाशं इच्छसि।" "न जानासि, हे राजकुमारी, विषधरः इव असि; यदा समस्तं लोकं रामस्य गुणान् गीत्वा स्तौति—तदा किम् अपराधेन प्रियं पुत्रं त्यजामि? कौसल्यां सुमित्रां वा, स्वं धनं वा त्यजेयम्।" "यदि रामं न पश्येयम्, चेतना नाशं गच्छेत्; सूर्यं विना लोकः स्थातुं न शक्नोति, जलं विना धान्यं न भवति। रामं विना जीवितं अस्मिन् शरीरे न स्थास्यति; तस्मात् एष पापबुद्धिः त्यक्तव्यः।" "तव पादौ शिरसा स्पर्शितुम् अस्मि सज्जः—मयि कृपा कुरु। किमर्थं एतादृशं घोरं चिन्तनं कृतवती, हे पापे? यदि मम भारते स्निग्धता वा द्वेषः वा परीक्षितुम् इच्छसि, पूर्वमेव यथा राघवे उक्तं, तथा भवतु।" "स मम ज्येष्ठः पुत्रः, धर्मिष्ठः, कीर्तिमान्; यत् त्वया मधुरं उक्तं, सेवायै एव उक्तम्। तत् श्रुत्वा दुःखितः अहं महतीं पीडां अनुभवामि; त्वं शून्ये गृहे, अन्यस्य वशं गता, विक्षिप्तासि।" "हे महाराज्ञि, इक्ष्वाकूनां गृहे महती विपत्ति उपस्थिता, यत्र तव मनः पूर्वं धर्मनिरतं, अधर्मे पतितम्।" "हे विशालाक्षि, पूर्वं कदापि मम अप्रियं वा अनुचितं वा न कृतवती; तस्मात् त्वयि विश्वासं न करोमि। नूनं राघवः तव दृष्ट्या भरतेन तुल्यः; बाल्ये त्वं मम तद् बहुशः उक्तवती।" "कथं, हे भीरु, धर्मिष्ठस्य कीर्तिमतः च तस्य, चतुर्दशवर्षाणि वनवासम् इच्छसि? कथं तं, अतीव सुकुमारं, धर्मनिष्ठं, कठोरवनवासं इच्छसि?" "हे शुभाक्षि, रामस्य, रमणीयस्य, तव सेवायां निष्ठस्य, वनवासम् किमर्थं इच्छसि? वस्तुतः रामः सदा त्वां भरताद् अधिकं सेवते; भरतस्य तव विषये विशेषं स्नेहं न पश्यामि।" "कोऽन्यः, तस्य उत्तमस्य पुरुषस्य विना, वचनैः कर्मभिः च, अधिकं सेवा-सम्मानं व्रजन्ति? सहस्राणि स्त्रियः, आश्रिता वा, राघवे न कदापि निन्दा वा दूषणं दृश्यते।" "रामः पुरुषसिंहः, शुद्धहृदयः, मधुरवाक्यैः सर्वान् जनान् वशीकृत्य, जनप्रियं करोति। राघवः सत्येन लोकान्, दानेन द्विजातीन्, सेवया वृद्धान्, धनुषा शत्रून् विजित्य, सर्वत्र कीर्तिम् अर्जयति।" "सत्यं, दानं, तपः, त्यागः, मैत्री, शौचं, सरलता, विद्या, वृद्धसेवा—एते गुणाः राघवे स्थिराः।" "स धर्मनिष्ठः, देवैः तुल्यः, हे देवी, महान् ऋषिः इव तेजस्वी, तस्मिन् कथं त्वं अनिष्टं इच्छसि?" "मम स्मृतौ कदापि कस्यापि प्रति कठोरं वचनं न उक्तम्; सर्वेभ्यः मधुरं भाषितवान्; कथं तव कृते रामे प्रति अप्रियं वचनं उक्तुं शक्नोमि?" "यत्र धैर्यं, तपः, त्यागः, सत्यं, धर्मः, कृतज्ञता, सर्वेषु जीवेषु अहिंसा—तस्माद् अन्यत्र कस्य समीपं गच्छेयम्?" "त्वं मयि दया प्रदर्शय, हे कैकेयि, वृद्धे, तपोनिष्ठे, दीनः, शोकातुरे, विलपति।" "यद् भूमौ सागरपर्यन्ते सर्वं लभ्यते, तत् सर्वं तुभ्यं दास्यामि; क्रोधः त्वयि न प्रवर्त्तताम्।" "अञ्जलिं ते कैकेय्यै समर्पयामि, पादौ स्पर्शयामि; रामस्य शरणं भव, मयि अधर्मः न प्रवर्त्तताम्।" एवं शोकातुरः, विलपन्, मूढः, भ्रमन्, महा राजा दुःखेन अभिभूतः अभवत्। पुनः पुनः दुःखसागरात् उद्धरणं याचमानः, कैकेयी तस्मै पूर्वादपि कठोरं वचनं प्रत्युवाच। "यदि, हे नृपते, मम द्वौ वरौ दत्त्वा त्वं सन्तापम् अनुभवसि, कथं पृथिव्यां धर्मं कथयिष्यसि, हे वीर?" "यदा बहवः राजर्षयः त्वया सह धर्मं चर्चयन्ति, तदा त्वं किं प्रत्युत्तरं दास्यसि?" "किम् वदिष्यसि—'अस्याः कृपया जीवामि, सा माम् रक्षितवती, अहं तु कैकेयीं छलितवान्' इति?" "यदि वरदानेन पश्चात्तापं कुर्याः, नृपते, तदा नृपतीनां लज्जां जनयिष्यसि।