स्वधर्मे स्थिता राजन्, प्रतिज्ञायाः पालनं कुरु; कुलस्य, स्वभावस्य, जन्मनश्च रक्षणं विधेहि। परत्र हि मुनयः पुरुषाणां सत्यं श्रेय इति वदन्ति। शृणु वै श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, द्वादशस्सर्गः कथ्यते। तदा कैकेयी-वचः क्रूरं श्रुत्वा महाबलः राजा क्षणमेकं विचारमगमत्, महता शोकप्रपीडितोऽभवत्। स चिन्तयामास—कच्चिदियं मम स्वप्नकल्पना, उत चेतो मम मोहितम्? कच्चिदनुभूतं किञ्चित्पापं, उत मनसः कश्चित्प्रकोपः? एवं विचिन्त्य राजा तस्मिन्काले न सान्त्वमविन्दत्; कैकेयी-वाक्यैः पीडितः, चेतनां पुनः प्राप्तवान्। स दुःखेन विवर्णः, मृगः व्याघ्रीं दृष्ट्वेव, भूमौ शून्ये समुपविश्य, दीर्घं श्वसन् स्थितः। सर्वतः पीडितः, नाग इव मन्त्रैः बद्धः, क्रोधेन परिपूर्णः, नराधिपः तत्र कैकेयीं प्रति कटुवचनानि अब्रवीत्। शोकसमाक्रान्तचित्तः, पुनः मोहं प्राप्तः; चिरात् तु राजा, महता दुःखेन पीडितः, चेतनां पुनः समुपलभ्य, कैकेयीं प्रति ज्वलन्निव क्रोधात् उवाच— "क्रूरे, पापाचारिणि, कुलनाशिनि! किं ते रामेण अपराधं कृतम्, वा मया किमपि पापं कृतम्? राघवः त्वां मातरं यथावत् सदा सेवते। कस्य हेतोः त्वं मम विनाशाय प्रवृत्ता? अहमेव त्वया अस्मिन्गृहे स्थापिता, त्वं तु मम विनाशमिच्छसि। अनवगता त्वं, सुतेक्ष्णविषवती सर्पीव; यत्र लोकोऽयं रामस्य गुणान् कीर्तयति। को दोषः येन अहं प्रियं पुत्रं परित्यजेयं? कौसल्यां च सुमित्रां वा, स्वं वित्तं वा, त्यक्तुं शक्नोमि। यदि रामं न पश्येयम्, चेतनां न प्राप्नुयाम्; किं सूर्यं विना जगत्, वा जलं विना धान्यम्? रामं विना, मम जीवितं देहे न स्थातुमर्हति; तस्मात् एषा पापदृष्टिः त्वया त्याज्या। अहं तव पादौ शिरसा स्प्रष्टुं समुत्सुकः—मां प्रसादय। किमर्थं त्वं घोरतमा बुद्धिमिमां समुत्पादिता, पापे? यदि त्वं मम स्नेहद्वेषौ वा भरते द्रष्टुमिच्छसि, तदा यथापूर्वं राघवे त्वया उक्तं, तथा क्रियताम्। स मे ज्येष्ठः पुत्रः, धर्मे प्रतिष्ठितः, यशस्वी; त्वया हितवाक्यं केवलं सेवायै उक्तम्। तद्वचनं श्रुत्वा दुःखेन पीडितः, त्वं मे महत् तापयसि; त्वं शून्ये गृहे, परवशे, मूढा अभूत्। राज्ञि, इक्ष्वाकुकुले महद् आपदागतं, यत्र तव धर्मनिष्ठा बुद्धिः विपथगामिनी जाता। न हि पूर्वं, विशालाक्षि, त्वया मम किञ्चित् अप्रियम्, वा अनुचितं कृतम्; तस्मात् अहं त्वयि विश्वासं न जहाति। नूनं राघवः भरतसमः, महात्मा, तव दृष्टौ; यतः बाल्ये त्वं मां तदुक्तवती। कथं भीषणे, त्वं धर्मिष्ठं, यशस्विनं, तं चतुर्दशवर्षाणि अरण्यवासाय इच्छसि? कथं धर्मनिष्ठं, अतीव सौम्यं, सदा धर्मे स्थितं, तं कठिने वने वासाय इच्छसि? शुभदर्शने, किमर्थं त्वं रामस्य, प्रियं सेवकस्य, वनवासमिच्छसि? रामः हि त्वां सदा भरतात् अधिकं सेवते; न च अहं भरतस्य तव विषये विशेषं प्रीतिम् पश्यामि। कः अन्यः, तस्मात् उत्तमपुरुषात्, अधिकं सेवा-सम्मान-आज्ञापालनं वाक्येन कर्मणा च कुर्यात्? सहस्रशः स्त्रीणां, सेवकानां च मध्ये, राघवे न कश्चित् दोषः, न किंचन अपवादः दृश्यते। रामः पुरुषर्षभः, शुद्धहृदयः, मृदुभाषिणा सर्वान् जनान् वशं गच्छति, जनानां प्रीतिं लभते। राघवः सत्येन लोकान्, दानं द्विजातिभ्यः, सेवया ज्येष्ठान्, शरैः शत्रून् विजित्य तिष्ठति। सत्यं, दानं, तपः, त्यागः, मैत्री, शौचं, सरलता, विद्या, वृद्धसेवा—एतानि राघवे नित्यं दृढानि। धर्मसम्पन्ने, सुरसमे, तस्मिन्नरश्रेष्ठे, कथं त्वं, देवि, रामस्य, महर्षिसमतेजसः, अनिष्टमिच्छसि? न स्म अहं कदाचित् कस्यचित् कटुवचनं उक्तवान्, सर्वेषां सौम्यवक्ता; कथं तर्हि, तव प्रियं, रामस्य दुःखकरं वचनं वदेमि? यस्मिन्स्थितं क्षमा, तपः, त्यागः, सत्यं, धर्मः, कृतज्ञता, सर्वभूतानां अहिंसा च, तस्मात् ऋते क्व गच्छेयम्? त्वं माम्, कैकेयि, कृपां कुरु; वृद्धं, तपस्यनिष्ठं, दीनं, दुःखितं, शोकाकुलं माम्। यद् यद् भूमौ लभ्यते, समुद्रपर्यन्तं, तत् सर्वं तुभ्यं दास्यामि; न त्वं क्रोधमाश्रय। अञ्जलिं करोत्यहं कैकेय्यै, पादौ च स्पृशामि; राघवस्य शरणं भव—मां धर्मात् नापसारय। एवं शोकसमाक्रान्तः, विलपन्, मूर्च्छितः, भ्रमन्, स महाबलः राजा शोकवशं जगाम। स दुःखसागरात् उद्धरणाय पुनः पुनः प्रार्थयन्, कैकेयी तस्मै ततोऽपि कठोरतराणि वचनानि प्रत्युवाच। यदि, राजन्, त्वया मम द्वौ वरौ दत्तौ, अधुना तत्र तव प्रतिकूलवृत्तिः, कथं त्वं धर्मं पृथिव्याम् वक्तुमर्हसि, वीर?