एषा मम परमा कामना, त्वया दत्तं वरं वृणे; अद्याहं राघवस्य वनं गमनं द्रष्टुम् इच्छामि। त्वं राज्ञां राजा भव सत्यप्रतिज्ञः, वंशं च शीलं च जन्म च रक्ष; परत्र हि मुनयः पुरुषस्य सत्यं परमं श्रेय इति कथयन्ति। शृण्वन्तु भवतः, अयोध्याकाण्डे द्वादशः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे श्राव्यः। ततः कैकेय्याः क्रूरं वचनं श्रुत्वा महात्मा राजा क्षणं चिन्ताम् अगमत्, महता शोकसम्बाधेन पीडितः। स चिन्तयामास—कच्चित् मम एष स्वप्नः, उत चेतसि मोहः, किम् वा किञ्चिद् व्यसनं प्राप्नोमि, उत मनसः प्रमादः कश्चन? एवं चिन्तयन् स राजा तस्मिन्न् काले न सान्त्वं लब्धवान्; पुनः चेतनां प्राप्तः, कैकेय्याः वचनेन संतप्तः। स दुःखेन मुह्यमानः, मृगीव व्याघ्र्या निरीक्ष्यमाणः, भूमौ शून्ये समुपविवेश, दीर्घमुष्णं च निश्श्वसन्। सर्पो मन्त्रबद्धः, यद्यपि विषसम्पन्नः, तद्वद् नरपतिः क्रोधात् ताम् उपालम्भशब्दान् उवाच। शोकाभिभूतचित्तः पुनः मोहं जगाम; चिरात् तु राजा गभीरशोको विवेकं प्राप्तवान्। स क्रोधात् स्वतेजसा दग्धः कैकेयीं प्रति प्रोवाच—‘क्रूरे, दुष्टाचारे, कुलनाशिनि!’ किम् राघवेण ते पापं कृतं, अथवा मया किम् अघं कृतम्? सदा राघवः त्वां मातरम् इव व्यवहारं कृतवान्। किमर्थं तर्हि त्वं एतदनिष्टं कर्तुम् इच्छसि? त्वया मया अस्मिन् गृहे स्थापिता, त्वं तु मम एव विनाशमिच्छसि। अजानन्त्या त्वया, हे राजकन्ये, तीक्ष्णविषधरा सर्पीव, राघवस्य गुणान् सर्वं जगत् गायति। किं पापं मम प्रियं पुत्रं त्यक्तुम् उचितम्? कौसल्यां सुमित्रां वा जह्याम्, स्वं धनं वा दद्यां। यदि न रामं पश्येयम्, चेतना मम नश्येत्; किं सूर्यं विना जगत्, किं वा तोयविहीनानि धान्यानि? रामं विना तु मम जीवितं शरीरे न स्थास्यति; तस्मात् एषा पापसंकल्पना त्वरया परित्यज्यताम्। अहं तव पादौ शिरसा स्प्रष्टुं सिद्धः—मयि कृपां कुरु। किमर्थं त्वया घोरतमं भावः संकल्पितः, हे पापे? यदि मम भरते स्नेहद्वेषयोः परिक्षां कर्तुम् इच्छसि, तदा यथा पूर्वं राघवे उक्तं तथा भवतु। स मे ज्येष्ठः पुत्रः, धर्मे प्रतिष्ठितः, यद् त्वया स्नेहपूर्वं उक्तं तत् केवलं सेवायै आसीत्। तद् श्रुत्वा दुःखेन संतप्तः, त्वं मां महतीं पीडां प्रापितवती; शून्ये गृहे परवशा संमूढा जातासि। हे राज्ञि, इक्ष्वाकुवंशे महद् आपदं प्राप्तम्, यत्र तव धर्मनिष्ठा बुद्धिः विपथगामिनी अभवत्। न हि पूर्वं, विशालाक्षि, त्वया किञ्चिद् अप्रियम् कृतं वा मया दृष्टम्; तस्मात् एतद् त्वयि न विश्वसिमि। नूनं राघवः भरतसमः, महात्मा, तव दृष्टौ; बाल्ये हि त्वं मम तद् एवोक्तवती। कथं भीरु, तं धर्मिष्ठं कीर्तिमन्तं च चतुर्दश वर्षाणि वनवासाय इच्छसि? कथं तं सुकुमारं धर्मनिष्ठं च, कठिने वने वासयितुम् इच्छसि? शुभेक्षणे, किमर्थं त्वं तस्य रामस्य, प्रियदर्शनस्य, तव सेवायै प्रवृत्तस्य, वनवासं कामयसि? रामः हि त्वां सदा भरताद् अधिकं सेवते; न हि भरतात् तव विषये किञ्चिद् विशेषं पश्यामि। को वा अन्यः, तस्माद् उत्तमपुरुषात्, वाचनेन कर्मणा चोत्तमं सेवाम् आदरं च दर्शयेत्? सहस्रशः स्त्रीणां दासीनां च मध्ये, राघवे न किञ्चिद् दोषं नापवादं च दृश्यते। रामः पुरुषर्षभः, शुद्धहृदयः, सौम्यवाक्यैः सर्वाणि भूतानि वशं नयति, जनानां च प्रियं करोति। राघवः सत्येन लोकान्, दानेन द्विजातीन्, सेवया ज्येष्ठान्, शस्त्रेण शत्रून् जयति। सत्यं, दानं, तपः, त्यागः, मैत्री, शौचं, सरलता, विद्या, वृद्धसेवा—एतानि राघवे नित्यं वर्तन्ते। स धर्मे स्थितः, देवसमः, हे शुभे, तस्मिन् रामे, महर्षिसमतेजसि, कथं त्वं अनिष्टं चिन्तयसि? न हि कदापि अहं कस्यापि कठोरं वचनं उक्तवान्, सर्वेषां सौम्यवक्ताऽस्मि; कथं तर्हि तव प्रिये, रामाय दुःखकरं वचनं वक्तुं शक्नोमि? यस्मिन् क्षमा, तपः, त्यागः, सत्यं, धर्मः, कृतज्ञता, सर्वभूतेषु अहिंसा च वर्तते—तस्मात् ऋते अहं कस्य शरणं गच्छेयम्? त्वं मां दयां कुरु, कैकेयि, वृद्धं, तपस्विनं, दीनं, शोकार्तं च। यद् यद् पृथिव्यां समुद्रपर्यन्तं प्राप्यते, तत् सर्वं तुभ्यं दास्यामि; मा त्वं क्रोधं गच्छ। अहं अञ्जलिं कृत्वा, कैकेयि, पादौ च स्पृशामि; रामस्य शरणं भव—माम् अत्राधर्मः न स्पृशतु। एवं स शोकाभिभूतः, विलपन्, मूर्च्छितः, भ्रमन्, महात्मा राजा सम्पूर्णतया शोकपरिप्लुतः अभवत्। स दुःखसागरात् विमोचनाय पुनः पुनः याचमानः, तदा कैकेयी तस्मै पूर्वाद् अपि कठोरतरं वचनम् अवदत्।