तदा कैकेयी दारुणवचनानि प्राह—"रामः स्थिरबुद्धिः काषायचर्माम्बरधारी तपस्वी भवतु, अद्य भरतः निर्विघ्नं राज्यं पालयतु। एषा मम परमा कामना, त्वया दत्तं वरं वृणे। अद्य राघवस्य वनगमनं पश्येयमिति मम मनोरथः।" सा पुनरुवाच—"राज्ञां राजा भव सत्यप्रतिज्ञः, कुलं शीलं च जन्म च रक्ष; परत्र हि मुनयः पुरुषस्य सत्यं श्रेय इति वदन्ति।" श्रोतव्यं हि वाल्मीकि-रामायणेऽयोध्याकाण्डे द्वादशः सर्गः। तदा कैकेय्याः कठोरवचनानि श्रुत्वा महात्मा राजा क्षणमिव विचार्य महता शोकवेगेन पीडितो बभूव। स चिन्तयामास—"कच्चिन्न मम मनसि स्वप्नः, उताहो मम बुद्धिर्मोहिता? किमिदं दुःखमधिगतं, उत चेतसो विकारः?" इति स चिन्तयन् तस्मिंस्तस्मिन्काले न विश्रान्तिं लब्धवान्। चेतना पुनरुपलब्ध्वा कैकेय्याः वचनेन संतप्तः स राजा विवर्णो बभूव। स दुःखशोकसम्भ्रान्तः व्याघ्रीं दृष्ट्वा मृग इव भूमौ निषसाद, दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य। सर्पः मन्त्रैर्निबद्धः क्रुद्धः विषसम्पन्नो यथा, तथा नरपतिः कोपसम्भृतः तामुपालम्भवचनानि उवाच। शोकग्रस्तचित्तः स राजा पुनः मोहं जगाम; दीर्घकालं तु शोकाभिभूतः चेतनां पुनः प्राप्तवान्। स कोपसम्भृतः स्वतेजसा दह्यमानः कैकेयीं प्राह—"क्रूरे दुष्टचारिणि कुलनाशिनि! किमिदं त्वया कृतम्? रामः ते किं पापं कृतवान्, वा अहं किं दुष्कृतं कृतवान्, हे दुष्टे? राघवः त्वां मातरमिव सदा सेवते। किमर्थं तर्हि त्वं एतदनर्थाय प्रवृत्ता? त्वया गृहे स्थापिता, तव तु मम नाशायासि प्रवृत्ता।" "त्वं विषशल्यसर्पवत् अज्ञातेन, हे राजकन्ये, तिष्ठसि; यत्र लोको रामस्य गुणान् गायति। कस्य दोषेण मम प्रियं पुत्रं त्यजेयम्? कौसल्या सुमित्रां वा त्यजेयं, स्वं वित्तं दद्यामपि।" "यदि रामं न पश्येयम्, चेतना मम नश्येत्; सूर्यं विना जगत् स्थास्नु, वा अन्नं विना धान्यं, कथं स्यात्? रामं विना जीवितं मम देहे न स्थास्यति; तस्मात् त्वया पापकृत्यमेतत् त्यज्यताम्।" "शिरसा तव पादौ स्प्रष्टुमस्मि सिद्धः—मयि प्रसादं कुरु। किं त्वया घोरमिदं चिन्तितं, हे पापे?" "यदि मम भरतस्नेहद्वेषौ परीक्षितुमिच्छसि, यथा पूर्वं राघवे उक्तं, तथा भवतु।" "स मम ज्येष्ठः पुत्रः, धर्मे प्रख्यातः; त्वया मधुरं भाषमाणया सेवायै एव उक्तं तद्। तदाकर्ण्य शोकसंतप्तया त्वया महद्व्यसनं मम उपपादितम्; इदानीं त्वं रिक्तगृहे पराधीनचित्ता इव व्यामोहिता।" "हे राज्ञि, महदपि आपद् इक्ष्वाकुकुले प्राप्ता यत्र तव धर्मनिष्ठा बुद्धिः विचलिता। न पूर्वं, विशालाक्षि, त्वया किञ्चिदप्रियम् कृतं मयि; तस्मात् त्वयि एतद् न विश्वास्यं मम।" "नूनं राघवः भरतसमा एव तव दृष्ट्या, यत् बाल्ये त्वं तद् मम बारं बारं उक्तवती। कथं त्वं, भीरु, तं धर्मिष्ठं कीर्तिमन्तं चतुर्दशवर्षाणि वनवासाय इच्छसि?" "कथं त्वं कण्टकाकीर्णे वने वासं तस्य इच्छसि, यो अतीव सौम्यः धर्मे स्थितचित्तः? शुभदर्शने, रामस्य निर्वासनं किमर्थं इच्छसि, सः हि त्वत्सेवायाम् अनन्यः।" "रामः हि त्वां नित्यं भरतः अपि न सेवते; न च भरतस्य तव विषये विशेषं स्नेहं पश्यामि।" "कः अन्यः तस्मात् पुरुषश्रेष्ठात् अधिकं सेवां, मानं, आज्ञाकारितां च कुर्यात्? सहस्रेषु स्त्रीणां, सेवकानां च, किञ्चिदपवादं राघवे न श्रुतम्।" "रामः पुरुषर्षभः शुद्धहृदयः, सौम्यवाक्यैः सर्वाणि भूतानि वशीकुर्यात्, जनानां प्रियं लभते।" "सत्येन लोकान्, दानैः द्विजातीन्, सेवया वृद्धान्, शस्त्रयुद्धेन शत्रून् राघवः जयति।" "सत्यं, दानं, तपः, त्यागः, मैत्री, शौचं, सरलता, विद्या, वृद्धसेवा—एतानि राघवे स्थिराणि।" "धर्मसम्पन्ने, देवसमे, त्वयि, कथं त्वं तस्मिन्ब्राह्मणतेजसम् रामे अनिष्टं इच्छसि?" "न कदाचित् कठोरं वचनं मया कस्यापि उक्तम्; सर्वेषां मधुरं भाषितुमेव आसीत्; कथं तर्हि त्वदर्थं रामं प्रति अप्रियम् प्रियं तव वाक्यं वदेमि?" "यत्र धैर्यं, तपः, त्यागः, सत्यं, धर्मः, कृतज्ञता, अहिंसा च सर्वभूतेषु—तस्मात् अन्यत्र कुतः गच्छेयम्?" "मयि, कैकेयि, कृपां कुरु—वृद्धे तपस्विनि दुःखार्ते विलपन्त्यां। पृथिव्यां यत् किंचित् सागरपर्यन्तं लभ्यते, सर्वं तुभ्यं दास्यामि; न त्वया कोपो गृहीतः।" "अञ्जलिं ते करिष्यामि, पादौ च स्प्रक्ष्यामि; रामस्य शरणं भव, मा मामधर्मः स्पृशतु।" एवं शोकसम्भ्रान्तः विलपन्, मूर्च्छितः, भ्रमन्, स महात्मा राजा शोकवेगेन सर्वथा अभिभूतः बभूव।