ततः केवलैः वाक्यैः राजा कैकेय्याः वशं नीतः, यथा मृगः पाशे पतितः स्वविनाशाय प्रवृत्तः। तदा स कामवशः मोहग्रस्तः राजा, कैकेय्याः वचांसि शृण्वन्, सा पुनः इदं वचनं प्राह—“आर्य, त्वया मम द्वौ वरौ दत्तौ, तदा प्रतिज्ञा कृताऽसि, राजन्। अद्य अहं तौ वरौ वक्ष्यामि, मम वचनानि शृणु। राघवस्याभिषेकस्य सर्वे प्रयत्नाः कृताः। तस्मिन्नभिषेके, मम भारतः अभिषिक्तः भवतु; एषः द्वितीयः वरः, यं त्वं हर्षेण मम दत्तवान्। तदा सुरासुरयुद्धे प्रतिज्ञा कृताऽसि; तस्य समयः प्राप्तः—राघवः दण्डकवनं गच्छतु, नव पञ्च वर्षाणि तत्र वसतु। राघवः काषायवासाः मृगचर्मधारी तपस्वी भूत्वा वने वसतु; अद्य भारतः राज्यं निर्विघ्नं पालयतु। एषा मम परमेष्टिः, अहं तं वरं गृह्णामि; अद्य राघवस्य वनगमनं पश्येयम्। राजन्, राज्ञां राजा, सत्यप्रतिज्ञः भव; कुलं, स्वभावं, जन्म च रक्ष। परत्र मुनयः वदन्ति—सत्यं पुरुषाणां परमं श्रेयः।” ततः कैकेय्याः क्रूरं वचनं श्रुत्वा महान् राजा क्षणं विचारयन्, महतीं पीडां प्राप्य, दुःखेन विवेश। स चिन्तयन्—“किमिदं मम स्वप्नः? किं वा मम मनः मोहितम्? किं वा काचन व्याधिः, मनोविकारः?”—इति, तस्मिन्नेव काले सान्त्वं न लब्धवान्। चेतना पुनः प्राप्ता, कैकेय्याः वचनैः पीडितः, दुःखितः, भ्रमितः, यथा मृगः व्याघ्र्यां दृष्ट्वा, भूमौ शुष्के उपविष्टः, गम्भीरं श्वसन्। यथा नागः चक्रे बद्धः, मन्त्रैः निगृहितः, विषेण पूर्णः, तथैव स पुरुषश्रेष्ठः क्रोधेन ताम् उपालक्ष्य प्रक्षिप्तवचनं प्राह। शोकग्रस्तः राजा पुनः मोहं गच्छन्, दीर्घकालं दुःखितः, चेतना पुनः प्राप्त्वा, क्रोधेन कैकेयीं प्रज्वलितः, इदं वचनं प्राह—“क्रूरा, दुष्टाचारिणी, कुलनाशिनी! किं राघवः तव किं वा अहं पापं कृतवान्, दुष्टे? राघवः सदा तव मातरं यथा आचरति। किमर्थं तवायं अनिष्टे धृतः? त्वया गृहे स्थापिता, तव विनाशाय प्रवृत्ता। अज्ञातेन, राज्ञि, त्वं तीक्ष्णविषा नागवत्; यदा सर्वलोकः रामस्य गुणान् गायति—कस्य दोषात् अहं प्रियं पुत्रं त्यजामि? कौसल्यां सुमित्रां वा, अथवा स्वं धनं, त्यजेयम्। यदि रामं न पश्येयम्, चेतना न भविष्यति; सूर्यरहितं जगत् वा, जलरहितं धान्यं वा, अस्ति? रामविना जीवितं न स्थास्यति; अतः पापसंकल्पः त्वरितं परित्यज्यताम्। अहं तव पादौ शिरसा स्प्रष्टुं सिद्धः—दया कुरु। किमर्थं घोरं चिन्तितवती, पापे? यदि त्वं मम भारते स्नेहवैरस्यं परीक्षitum इच्छसि, यथा पूर्वं राघवे उक्तं, तथा भवतु। स मम ज्येष्ठः पुत्रः, धर्मे प्रतिष्ठितः; त्वया यदुक्तं, केवलं सेवायै। तत् श्रुत्वा, दुःखेन तप्यमानः, त्वं महतीं पीडां ददासि; शून्ये गृहे, अन्यस्य वशं गता। राज्ञि, इक्ष्वाकुकुले महद् आपद् आगता, यत्र तव मनः धर्मानुगं नष्टम्। पूर्वं, विशालाक्षि, त्वं किञ्चिद् अप्रियम् कदापि न कृतवती; अतः अहं तव एतत् न विश्वासयामि। नूनं, राघवः भरतसमः तव दृष्ट्या; बाल्ये तव त्वया मम एवं कथितम्। कथं, भीरु, तं धर्मिष्ठं, कीर्तिमन्तं, चतुर्दश वर्षाणि वनवासं इच्छसि? कथम्, तं सौम्यं, धर्मनिष्ठं, दुर्गमवनवासं इच्छसि? शुभाक्षि, रामस्य, चारु, तव सेवायाम् निरतः, वनवासं किमर्थं इच्छसि? रामः सदा तव सेवायाम् भरताद् अधिकः; अहं भरतस्य तव विशेषं न पश्यामि। अन्यः कः, पुरुषश्रेष्ठात्, अधिकं सेवां, मानं, वचनैः कृत्यैः च दद्यात्? सहस्रशः स्त्रीषु, आश्रितेषु, राघवस्य किञ्चिद् निन्दा न दृश्यते। रामः, पुरुषसिंहः, शुद्धहृदयः, मधुरवाक्यैः सर्वान् जनान् जित्वा, जनानां स्नेहं प्राप्नोति। राघवः सत्येन लोकान्, दानैः द्विजान्, सेवया वृद्धान्, शस्त्रैः शत्रून् विजितवान्। सत्यं, दानं, तपः, त्यागः, मैत्री, शौचं, सरलता, विद्या, वृद्धसेवा—एते राघवे नित्यं। स धर्मनिष्ठः, देवसमः, तस्य तेजः महर्षिसदृशः—कथं तस्य अनिष्टे इच्छसि, राज्ञि? अहं कदापि कस्यापि कठोरं वचनं न उक्तवान्, सर्वेषु सौम्यवाक्यः; कथं त्वदर्थं रामे तव प्रियं, तस्य दुःखकरं वचनं वदामि?” एवं महात्मनः दशरथस्य कैकेयीं प्रति दुःखक्रोधशोकविह्वलस्य संवादः अभवत्।