तत्र कैकेयी भगवानं दशरथं समुपस्थितवती, यत्र सा तं रक्षन्ती, जागरूकत्वेन प्रयता, तस्य रक्षणार्थं स्वं जीवनं समर्पयन्ती तिष्ठति स्म। तस्मिन्नर्थे राजा तस्यै द्वौ वरौ दत्तवानिति स्मृत्वा, सा पुनः तौ वरौ याचते स्म—"यौ वरौ त्वया मम दत्तौ, तौ अद्य अहं त्वत्तः प्रार्थये, हे पृथिव्याः पते, हे रघुवंशनन्दन। यदि त्वं धर्मेण प्रतिज्ञातं वरं मम न दास्यसि, तर्हि त्वया तिरस्कृता अद्य अहं प्राणान्स्त्यजामि।" एवं वचनेनैव राजा कैकेय्याः वशं गतः, जाले पतितमृग इव स्वनाशाय प्रवृत्तः। तदा सा पुनः तं काममोहाभिभूतं नृपतिं प्रति वचनमिदमुवाच—"भोः नाथ, त्वया मम द्वौ वरौ दत्तौ, प्रतिज्ञातमपि तदा, हे राजन्। अद्याहं तौ वरौ वक्ष्यामि, मम वचनं शृणु—राघवस्याभिषेकाय सर्वे व्यवस्थाः कृताः। तस्मिन्नेवाभिषेके, मम कृते भरतः अभिषिक्तः भवतु, एषः द्वितीयो वरः, यं त्वं हर्षेण मम दत्तवान्। देवासुरसंग्रामे यदा त्वया प्रतिज्ञातं, स समयः प्राप्तः—रामः दण्डकारण्ये नव च पञ्च च वर्षाणि वसतु। रामः त्वचीराजिनधारी तपस्वी च भवतु, भरतः अद्य राज्यं निर्विघ्नं पालयतु। एषा मम परमा कामना—त्वया दत्तं वरं वृणे। अद्य च राघवस्य वनप्रस्थानं द्रष्टुमिच्छामि। राजाधिराजः भव, प्रतिज्ञां पालय; कुलं, स्वभावं, जन्म च रक्ष। परत्र हि ऋषयः वदन्ति—सत्यं पुरुषाणां परं श्रेयः।" एवं कैकेयीवचनं श्रुत्वा स राजा दशरथः, महतीं चिन्तामाविशत्, दुःखेन च पीडितः। स चिन्तयामास—"कच्चित् एषा मम स्वप्नकल्पना, उत मनोमोहः? किमिदं दुःखं मया अनुभूतं, किमु मनःप्रशान्तिहेतुः?" इति विचारयन्, राजा तदा न किञ्चित् समाधानं प्राप, चेतनां पुनः प्राप्तः, कैकेयीवचनैः संतप्तः। स दुःखार्तः, मोहाभिभूतः, व्याघ्रदृष्टं मृगमिव, भूमौ निर्विशेषे उपविश्य, दीर्घं श्वसन्। सर्पः मन्त्रबद्ध इव, विषेण पूर्णः अपि, नृपतिः कोपेन कटुवचनानि प्रोवाच। शोकाभिभूतचित्तः पुनः मोहं जगाम; चिरात् चेतनां प्राप्तः, राजा गभीरदुःखपीडितः, कैकेयीं प्रति कोपात् दीप्ततेजाः इदं वचनमब्रवीत्—"क्रूरे, दुष्टाचारिणि, कुलनाशिनि! किमिदं रामेण त्वया कृतं, वा मया कृतं पापं, हे पापे? राघवः त्वां मातरमिव सदा आचरति। किमर्थं तर्हि त्वं मम अनर्थाय प्रवृत्ता? त्वया एष गृहः प्राप्तः, त्वं तु मम नाशाय प्रवृत्ता। अज्ञानात्, हे राजकन्ये, त्वं तीक्ष्णविषधरः सर्प इव; यदा लोकोऽपि रामस्य गुणान् गायति—किं पापेन रामेण वा मया त्वया कृतं, येन प्रियं पुत्रं त्यजेयम्? कौसल्यां सुमित्रां वा, स्वं धनं वा, त्यक्तुं शक्नुवं। यदि रामं न पश्येयम्, चेतना मम न भविष्यति; सूर्यं विना जगत्, तोयं विना धान्यं वा, कथं स्थास्यति? रामं विना मम प्राणाः अस्मिन्शरीरे न स्थास्यन्ति; तस्मात् एषा पापसङ्कल्पना त्वया त्यज्यताम्। अहं तव पादौ शिरसा स्प्रष्टुं सिद्धः—कृपां कुरु। किमर्थं त्वं घोरतमान् चिन्तां कृतवती, हे पापे? यदि त्वं मम भरते स्नेहद्वेषौ परीक्षितुमिच्छसि, यथा त्वया पूर्वं राघवे उक्तं, तथा भवतु। स मे ज्येष्ठः पुत्रः, पुण्यशीलः, धर्मे अग्रणी; या त्वं प्रियं भाषसे, सा केवलं सेवायै। तद्वचनं श्रुत्वा दुःखेन संतप्तः, त्वं मम महद्वेदनां जनयति; शून्ये गृहे त्वं परवशा इव अभूत्। हे राज्ञि, इक्ष्वाकुकुले महदपदं प्राप्तं, यत्र तव धर्मनिष्ठा बुद्धिः विपथं गता। पूर्वं त्वया किञ्चिदपि अप्रियम् अकर्तव्यम्, न मया दृष्टम्; तस्मात् अहं त्वां एवं न विश्वसिमि। नूनं राघवः भरतसमः महात्मा तव दृष्टौ; बाल्ये त्वं मम तदुक्तवती। कथं त्वं स धर्मिष्ठं, कीर्तिमन्तं, चतुर्दशवर्षाणि वनवासाय इच्छसि, हे भीरु? कथं त्वं तं कोमलमना, धर्मे स्थितं, कठिने वने वासाय इच्छसि? हे शुभेक्षणे, किमर्थं त्वं तं रामं, प्रियदर्शनं, सदा त्वत्सेवायामन्वस्थितं, वनवासाय इच्छसि? रामः हि त्वां सदा भरतादपि अधिकं सेवते; भरतस्य त्वयि विशेषः स्नेहः न दृश्यते। कोऽन्यः, तस्मात् पुरुषश्रेष्ठात्, वचनकर्मभ्यां अधिकं सेवा, मान, शुश्रूषां प्रदास्यति? सहस्रेषु स्त्रीणां, अनुचराणां च, कदाचित् राघवे न किञ्चिदपवादः, न निन्दा। रामः पुरुषव्याघ्रः, शुद्धहृदयः, मृदुवचनैः सर्वाणि भूतानि वशीकुर्यात्, जनानां च प्रीतिं लभते। राघवः सत्येन लोकान्, दानैर्द्विजातीन्, सेवया गुरून्, शरैः शत्रून् विजयते। एवं महर्षेः वाल्मीकेः श्रीरामायणे अयोध्याकाण्डे द्वादशः सर्गः श्रोतव्यः।