राजा दशरथः कैकेय्याः तान् वचनान् श्रुत्वा स्मरति—“हे राजन्, पूर्वं देवासुरसंग्रामे, शत्रुस्ते जीवितं संकटे स्थापयाम्। तत्राहं तव रक्षणे प्रवृत्तः आसम्, जागरूकः यत्नशीलः च। ततः त्वया मम द्वौ वरौ दत्तौ। तौ एव वरौ, हे पृथ्वीपाल, हे रघुनन्दन, अधुना त्वत्तः प्रार्थयामि। यदि धर्मेण दत्तमपि वरं न दास्यसि, अद्य त्वया लज्जितः अहं जीवितं त्यजामि। तदा केवलैः वाक्यैः राजा कैकेय्याः वशं आगतः, जालस्थमृगः इव स्वविनाशं प्रति गतः। ततः सा कैकेयी कामवशं मोहग्रस्तं राजानं पुनः इदं वचनं उवाच—“हे नाथ, त्वया मम द्वौ वरौ दत्तौ, तदा त्वं प्रतिज्ञां कृतवान्। अधुना तौ वरौ तुभ्यं वदामि; मे वचनानि शृणु। राघवस्य अभिषेकस्य सर्वे व्यवस्थाः कृताः। तेनैव अभिषेकस्य स्थानं भरतस्य कुरु; एषः द्वितीयः वरः, हे नाथ, यं त्वं हर्षेण मम दत्तवान्। तदा देवासुरसंग्रामे त्वं प्रतिज्ञां कृतवान्; स समयः अधुनागतः—रामः दण्डकवनं गच्छतु नव पंच वर्षाणि। रामः स्थिरः, वल्कलाजिनधारी, तपस्वी भूत्वा वने वसतु; भरतः अद्य राज्यं निर्बाधं कुर्यात्। एषा मम परमेष्टिः; त्वया दत्तं वरं अहं इच्छामि। अद्य राघवस्य वनगमनं पश्यामि। राजाधिराजः भव, सत्यप्रतिज्ञः, वंशं, स्वभावं, जन्म च रक्ष। परत्र सत्यं पुरुषाणां श्रेयः इति मुनयः वदन्ति।” एवं कैकेय्याः कठोरं वचनं श्रुत्वा दशरथः क्षणं विचारमग्नः महतीं पीडां अनुभूतवान्। स चिन्तयति—“किम् एषा स्वप्नः वा, वा मनोमोहः? किम् वा किञ्चित् दुःखं वा, वा मनसः विकारः?” इति स पश्यन् तस्मिन् काले सान्त्वं न लब्धवान्; चेतनां पुनः प्राप्तः, कैकेय्याः वाक्यैः संतप्तः। दुःखितः, भ्रमितः, व्याघ्रदृष्टमृगः इव भूमौ उपविष्टः, श्वासं दीर्घं कृत्वा। सर्पः इव मन्त्रबद्धः, विषयुक्तः, तु बन्धनं अनुभूतः, स पुरुषश्रेष्ठः क्रोधात् कैकेयीं गर्हयन् वदति। दुःखग्रस्तः, भ्रमितः, दीर्घं कालं पश्चात् चेतनां पुनः प्राप्तवान्। स तेजसा ज्वलमानः क्रुद्धः कैकेयीं उवाच—“क्रूरा, दुष्टाचारिणी, कुलनाशिनी त्वम्। रामः ते किम् अपराधं कृतवान्, अथवा अहं किम् पापं कृतवान्, हे दुष्टे? राघवः तव मातरं इव सदा व्यवहृतवान्। किमर्थं तर्हि त्वं एतद् अनिष्टं इच्छसि? मया गृहे स्थापिता, तु मम विनाशं इच्छसि। त्वं विषधरः इव, अज्ञानात्, हे राजकन्ये; यदा सर्वलोकः रामस्य गुणान् गायति। कस्य दोषेन अहं प्रियं पुत्रं त्यजामि? कौसल्यां च सुमित्रां च, अथवा स्वं धनं त्यजेमि। यदि रामं न पश्यामि, चेतना न भविष्यति; सूर्यं विना लोकः, जलं विना धान्यं च न भविष्यति। रामं विना जीवितं मम न स्थास्यति; अतः एषा पापवृत्तिः त्वरितं त्यज्यताम्। अहं तव पादयोः शिरसा स्पृशितुं सिद्धः; मयि कृपा कुरु। किमर्थं त्वं घोरं विचारं कृतवती, हे पापिनी? यदि त्वं मम भरतस्नेहं वा द्वेषं वा परीक्षितुम् इच्छसि, तर्हि पूर्वं यथा राघवविषये उक्तं, तथा भवतु। स मे ज्येष्ठः पुत्रः, धर्मे अग्रणी, यद् त्वया हितं भाषितं, तत् केवलं सेवायै आसीत्। तव वचनं श्रुत्वा दुःखेन संतप्तः, अहं महतीं पीडां अनुभूयामि; त्वं शून्ये गृहे परवशा अभूत्। हे राज्ञि, इक्ष्वाकुवंशे महती विपत्ति: आगता, यत्र तव धर्मनिष्ठं मनः अबुद्ध्या विचलितम्। पूर्वं, हे विशालाक्षि, त्वं किमपि अप्रियम् वा मयि न कृतवती; अतः अहं त्वं एतद् विश्वासं न करोतिः। नूनं राघवः भरतसमः तव दृष्ट्या; बाल्ये त्वं मम तद् वदसि स्म। कथं, हे भीरु, त्वं धर्मिष्ठस्य, कीर्तिमतः, चतुर्दशवर्षायाः वनवासं इच्छसि? कथं त्वं तस्मिन्नेव, सौम्ये, धर्मनिष्ठे, सौम्ये, कठोरं वनवासं इच्छसि? हे शुभाक्षि, किमर्थं त्वं रामस्य, प्रियस्य, तव सेवायाः समर्पितस्य, वनवासं इच्छसि? नूनं रामः त्वां भरतादधिकं सेवते; अहं भरतस्य तव विषये विशेषं न पश्यामि। अन्यः कः पुरुषश्रेष्ठः, यः वचनैः, कर्मणा, अधिकं सेवा, आदरं, शुश्रूषां कुर्यात्? सहस्राणां स्त्रीणां, आश्रितानां च मध्ये, राघवस्य न किञ्चित् दोषं, नापवादं दृश्यते। रामः पुरुषसिंहः, शुद्धहृदयः, मृदुभाषी, सर्वजनान् वशीकृत्य, जनप्रियः भवति। एवं दशरथः कैकेयीं प्रति दुःखेन, क्रोधेन, मोहेन च वचनानि उवाच, रामस्य गुणान्, धर्मनिष्ठां, मातृस्नेहं च स्मरन्, तस्य वनवासस्य अन्यायं, दुःखं, कुलनाशं च अनुभूय, तस्य हृदयम् अत्यन्तं संतप्तम् अभवत्।