ततः सा कैकेयी, महाबाहुम् आलिङ्ग्य प्रशस्य च, कामाभिभूता वरदायिनं नृपं पुनरपि सम्बोधयामास। सा तं पृथिवीपतिम् इदम् उवाच—“राजन्, पूर्वं सुरासुरयुद्धे यदभवत्, तदा त्वं शत्रुणा प्राणसङ्कटे स्थितः। तत्राहं त्वां रक्षन्ती, जागरमाणा यत्नशीलास्मि, तस्मात् त्वया मम द्वौ वरौ दत्तौ। तौ एव वरौ त्वया दत्तौ, रघुनन्दन, अद्य अहम् इच्छामि लब्धुम्। यदि त्वं धर्मेण प्रतिश्रुतं वरं न दास्यसि, तर्हि त्वयि अनादृतायाम् अद्य एव प्राणान् त्यक्ष्यामि।” एवं कैकेय्या वचोभिः राजा केवलं वशम् उपनीतः, जाले पतितमृग इव, स्वविनाशाय प्रवव्राज। तदा सा काममोहाभिभूतं नृपं पुनरपि संबोध्य प्रोवाच—“राजन्, द्वौ वरौ मया प्राप्तौ, तदा त्वं प्रतिज्ञां दत्तवान्। अद्य तौ वरौ वक्ष्यामि, तव वचनानि शृणु। राघवस्याभिषेकसम्भाराः कृताः। तेनैवाभिषेकेन मम भरतः अभिषिक्तः क्रियताम्—एष द्वितीयो वरः, यं त्वं हर्षेण मम दत्तवान्। तदा सुरासुरसङ्ग्रामे प्रतिज्ञातं त्वया—अद्य स कालः प्राप्तः। रामः दण्डकारण्यम् नव च पञ्च च वर्षाणि वसतु। रामः काषायचर्मवसनः तपस्वी भवतु, भरतः अद्य निर्बाधेन राज्यं पालयतु। एष मे परमः कामः—त्वया दत्तं वरं वृणे। अद्यैव राघवस्य वनप्रस्थानं पश्येयम्। राजर्षे, प्रतिज्ञापालनपरः भव, वंशं चरित्रं जन्म च रक्ष। परत्र हि सत्यमेव श्रेष्ठं पुरुषाणाम् इति मुनयः वदन्ति।” एवं कैकेय्याः कठोरवचनानि श्रुत्वा स महाप्राज्ञः राजा क्षणमेकम् विचारयन्, महता शोकबन्धनेन पीडितोऽभवत्। स चिन्तयामास—“किमिदं स्वप्नो वा, मनो मोहं प्रपन्नं वा? किमथवा किञ्चिदुपद्रवः, उत चेतसो विकारः?” इति संचिन्त्य, स राजा तदा न किञ्चिद् आश्वासम् अलभत। पुनः चेतनां प्राप्तः, कैकेय्याः वचोभिः पीडितः, मोहाविष्टः, व्याकुलचित्तः, व्याघ्रीं दृष्ट्वा मृग इव, भूमौ निराश्रय उपाविशत्, दीर्घमुष्णं श्वसन्। सर्प इव मन्त्रबन्धनेन बद्धः, विषसम्पन्नोऽपि, नृपः कोपवशाद् निन्दावचनानि प्रोवाच। शोकसम्भ्रान्तचित्तः स पुनः मोहं जगाम; चिरात् चेतनां लब्ध्वा, राजा दुःखेन संतप्तः कैकेयीं ज्वलन्निव तेजसा क्रुद्धः उवाच—“क्रूरे दुश्चरित्रे कुलनाशिनि! रामेण ते किं पापं कृतं? मया वा किं पापमाचरितं? सदा रामः त्वां मातरम् इव सेवते। किमर्थं तर्हि त्वं मयि एतदनर्थम् इच्छसि? त्वया अस्मिन्नेव गृहे स्थापिता, त्वं मम एव नाशम् इच्छसि। अनवगता त्वं विषधरासर्पीव, यस्य लोके सर्वे रामस्य गुणान् गायन्ति। किं पापेन रामेण प्रियं पुत्रं त्यजेयं? कौशल्यां सुमित्रां वा, स्वधनं वा त्यजेयं, किन्तु रामं न। यदि रामं न पश्येयम्, चेतना न स्यात्; किं सूर्यविना जगत्, किं वा जलविना धान्यम्? रामं विना मम जीवितं न स्थास्यति; तस्मात् एषा पापदृष्टिः त्वया त्यज्यताम्। अहम् अपि तव पादौ शिरसा स्प्रष्टुम् इच्छामि—त्वं प्रसादं कुरु। किमर्थं त्वं घोरं चिन्तयित्वा मां दुःखितं कृतवती?” “यदि त्वं मम भरतस्नेहं वा द्वेषं वा परीक्षितुम् इच्छसि, तर्हि यथोक्तं राघवे, तथा स्यात्। स मे ज्येष्ठः पुत्रः, धर्मे प्रतिष्ठितः; त्वया यदुक्तं, प्रियवचनं, सेवायैव। तदाकर्ण्य दुःखितः अस्मि, त्वं मे दुःखं जनयसि; शून्ये गृहे त्वं परवशा जातासि। हे महाराज्ञि, इक्ष्वाकुवंशे महद् आपदागतम्, यत्र तव धर्मनिष्ठा बुद्धिः विपरीता जाता। न कदापि पूर्वं त्वया मयि अप्रियम् आचरितम्; तस्मात् अहं त्वयि एतद् विश्वासं न करोमि। नूनं राघवः भरतसमः तव दृष्टौ; बाल्ये त्वं मम एवं वदसि स्म। कथं त्वं धर्मिष्ठस्य कीर्तिमतः तस्य चतुर्दशवर्षाणि वनवासमिच्छसि? कथं त्वं तस्य दुःखस्य, कोमलस्य, धर्मनिष्ठस्य, कठोरवनवासं वाञ्छसि? शुभेक्षणे, किं कारणं रामस्य, प्रियस्य, तव सेवायाः परायणस्य, वनवासेच्छा? रामः हि त्वां सदा भरतादपि अधिकं सेवते; भरतस्य त्वयि विशेषः न दृश्यते। कोऽन्यः पुरुषोत्तमात् तस्मात् वचनेन, कायेना, सेवायाः अधिकं दर्शयेत्? सहस्रशः स्त्रीणां दासीनां च मध्ये, राघवस्य किञ्चिदपि निन्दा न दृश्यते।” एवं स राजा कैकेय्याः वचोभिः संतप्तः, दुःखाविष्टः, शोकमोहाभिभूतः, पुत्रवियोगभयेन विवर्णश्च, कैकेयीं बहुशः निवर्तयामास, प्रियं पुत्रं रामं त्यक्तुं न शशाक।