दशरथः कैकेयीं प्रति अत्यन्तं श्रद्धया युक्तः एवं उवाच – “रामं, यं स्वात्मनः, पुत्राणां, सर्वेषां च अधिकं चुनोमि, तं तव याच्ञां पूर्णयितुं शपथं करोमि, हे कैकेयी। सुवर्णे, हृदि एतद् विचिन्त्य मां मोचय; यथायोग्यं विचार्य, यत् उचितं मन्यसे, तद् वद। स्वबलं दृष्ट्वा त्वं न संशयितुम् अर्हसि; तव इच्छां पूर्णयिष्यामि, स्वधर्मे शपथं करोमि। तस्य वाक्यानि श्रुत्वा सन्तुष्टा कैकेयी, मृत्युरिव घोरं मनश्चिन्त्य, तं अभिप्रायं प्रकटयामास। यदा त्वया क्रमशः वरः प्रतिज्ञातः, तदा त्रयस्त्रिंशद् देवाः इन्द्रपूर्वकाः एतत् शृण्वन्तु। चन्द्रः, सूर्यः, व्योम, ग्रहाः, रात्रिदिवौ, दिशः, भूमिः, गन्धर्वाः, राक्षसाः, सर्वे साक्षी भूत्वा शृण्वन्तु। रात्रिचराः, पिशाचाः, गृहस्थदेवताः, अन्ये च सर्वे प्राणी, तव उक्तं जानन्तु। सत्यनिष्ठः, महातेजाः, धर्मज्ञः, सत्यवाक्यः, शुद्धः, मम वरं दत्तवान् – सर्वे देवाः शृण्वन्तु। ततः रानी, महाबाहुं आलिङ्ग्य स्तुत्वा, वरदं कामेन अभिभूतं पुनः उवाच। “स्मर, हे नृपते, यद् पूर्वं सुरासुरयुद्धे, शत्रुणा तव जीवितं संकटे स्थितम्। तत्र, हे प्रभो, अहं तव रक्षां कृत्वा, जागरूकत्वेन, यत्नेन च, तव जीवितं रक्षितवती; ततः त्वया मम द्वौ वरौ दत्तौ। तौ द्वौ वरौ, हे भूमिपते, हे रघुनन्दन, यौ त्वया दत्तौ, अद्य अहं त्वत्तः याचितुम् इच्छामि। यदि धर्मे प्रतिज्ञातं वरं न दास्यसि, तदा त्वया अपमानिता अहं अद्य जीवितं त्यक्ष्यामि। एवं शब्दैः कैकेयीं राजा वशं प्राप्तः; जालस्थमृगः इव, आत्मविनाशाय प्रवृत्तः। ततः सा पुनः तं कामेन मोहितं नृपं उवाच – ‘हे नृपते, द्वौ वरौ त्वया दत्तौ; तदा प्रतिज्ञा अपि कृताः।’ अद्य तौ वरौ वक्ष्यामि; मे वचनं शृणु – राघवस्य अभिषेकस्य सर्वं व्यवस्थितम्। तेनैव अभिषेकः, भरतः ममाभिषिक्तः भवतु; एषः द्वितीयः वरः, हे प्रभो, यं त्वया हर्षेण दत्तः। तदा सुरासुरयुद्धे त्वया प्रतिज्ञा कृताः; अद्य तस्य कालः आगतः – रामः पञ्चनव वर्षाणि दण्डकवनं वसतु। रामः, सत्यनिष्ठः, वल्कलाजिनधारी, तपस्वी भवतु; भरतः अद्य राज्यं निर्विघ्नं शासनं कुर्यात्। एषा मम परमेष्टिः; दत्तं वरं अहं चुनोमि; अद्य राघवस्य वनगमनं पश्येयम्। राजा राज्ञां प्रतिज्ञायोग्यः भव; कुलं, स्वभावं, जन्म च रक्ष; परत्र सत्यं पुरुषस्य श्रेयः इति ऋषयः वदन्ति।” एवं श्रीमद् वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे द्वादशः सर्गः श्राव्यः। ततः कैकेयीं घोरं वचनं श्रुत्वा, महा राजा क्षणं विचारं कृत्वा, महतीं पीडां अनुभूय, मनसि विकलः अभवत्। “किम् एष स्वप्नः, वा मनः मोहितं, वा किम् दुःखं, वा मनोव्यापारः?” इति चिन्तयन्, राजा तदा सुखं न प्राप; कैकेयीवचनैः मूर्च्छितः, पुनः चेतनां प्राप्तः। दुःखितः, भ्रमितः, मृगः व्याघ्र्यां दृष्ट्वा इव, भूमौ शून्ये उपविष्टः, श्वासं दीर्घं कृत्वा। सर्पः मन्त्रैः बद्धः, विषयुक्तः इव, पुरुषश्रेष्ठः, क्रोधेन, ताम् उपालम्भवचनं उवाच। दुःखेन मनः मोहितः, पुनः मोहितः अभवत्; दीर्घकालं पश्चात्, राजा दुःखितः चेतनां पुनः प्राप्तवान्। क्रुद्धः, तेजसा दग्धः, कैकेयीं उवाच – “क्रूरा, दुश्चरित्रा, कुलनाशिनी!” “रामः ते किं दुष्कृतं कृतवान्, वा अहं किं पापं अकरवम्, हे दुष्टा? राघवः तव मातरं इव सदा आचरितवान्। तर्हि किमर्थं त्वं एतं अनिष्टं इच्छसि? त्वया एष गृहे स्थापिता, तव तु मम नाशं इच्छसि। अज्ञात्वा, हे राजकन्ये, त्वं तीक्ष्णविषयुक्तः सर्पः इव; यदा समस्तं लोकं रामस्य गुणान् गायति— किं दोषं, येन प्रियम् पुत्रं त्यजामि? कौशल्यां, सुमित्रां, वा स्वं धनं त्यजामि। यदि रामं न पश्यामि, चेतना न भविष्यति; लोकः सूर्यं विना, वा धान्यं जलं विना, स्थातुं शक्यते? रामं विना, जीवितं देहे न स्थातुं शक्यते; तस्मात् पापसंकल्पः त्याज्यः। अहं तव पादौ शिरसा स्प्रष्टुं सिद्धः – कृपा कुरु; किमर्थं एतं घोरतमं चिन्तनं कृतवती, हे पापिनी? यदि भरतस्य मम स्नेहद्वेषं परीक्षितुम् इच्छसि, तदा यथा पूर्वं राघवस्य विषये उक्तं, तथा भवतु। सः मम ज्येष्ठः पुत्रः, धर्मे अग्रणी, यत् त्वं सौम्यवाचः उक्तवती, तत् केवलं सेवायै। तत् श्रुत्वा, दुःखेन पीडितः, त्वं मे महतीं पीडां जनयति; त्वं शून्ये गृहे, अन्यस्य वशं गता। हे रानी, इक्ष्वाकुकुलस्य गृहे महद् आपद् आगता, यत्र तव मनः, यः पूर्वं धर्मे स्थितः, तत्र विचलितः।