संस्मृत्य रामं दृष्ट्वा क्षणमपि जीवितुं न शक्यं मया, तस्माद् रामेणैव, हे कैकेयि, तव वचनं पूर्णं कर्तुं शपथं ददामि। स्वात्मानं, पुत्रान्, सर्वान् अपि उपेक्ष्य, रामं एव वरणीयं मन्ये; तेन रामेण, हे कैकेयि, तव याच्ञां पूर्णयितुं शपथं ददामि। सुभगे, हृदि एतद् विचिन्त्य, मम दुःखं शमय; साधु विचिन्त्य, हे कैकेयि, यथायोग्यं वद। स्वबलं दृष्ट्वा, न त्वं संशयं कुरु; तव इच्छां पूर्णयितुं, स्वस्मिन पुण्ये शपथं ददामि। एवं वचनेषु सन्तुष्टा सा, भीषणं अभिप्रायं प्रकाशयति, यथैव मृत्युः आगच्छेत्। यथा शपथं दत्त्वा वरं दत्तं, तदा त्रयस्त्रिंशत् देवाः, इन्द्रमुख्याः, तद् वचनं शृण्वन्तु। चन्द्रसूर्यौ, आकाशः, ग्रहाः, रात्रिदिवसौ, दिशः, जगत्, पृथिवी, गन्धर्वाः, राक्षसाः, सर्वे प्रत्यक्षं स्थापयन्तु। रात्रिचराः, भूताः, गृहस्थदेवताः, अन्ये च जीवाः, तव उक्तं जानन्तु। सत्यधृतं, महातेजः, धर्मज्ञं, सत्यवाचं, शुद्धं, मम वरं दत्तवान्—सर्वे देवाः शृण्वन्तु। ततः सा रानी, बलवन्तं समालिंग्य, प्रशंस्य, वरदं राजानं कामेन अभिभूतं पुनः वदति। "स्मर, हे नृपते, पूर्वं देवासुरसंग्रामे, शत्रुना तव प्राणः संकटे स्थापितः। तत्र, हे नाथ, अहं तव रक्षां कृत्वा, जागरूकत्वं यत्नं च कृतवती; तस्मात् त्वया मम द्वौ वरौ दत्तौ। तौ वरौ, हे नृपते, यौ त्वया दत्तौ, तौ अद्य अहं रघुवंशे पृथिव्यां तव प्राप्तुम् इच्छामि। यदि धर्मेण दत्तं वरं न दास्यसि, तदा अद्य, त्वया अवमानिता, अहं प्राणान् त्यक्ष्यामि।" तदा केवलवचनेन राजा कैकेय्याः वशं आगतः, यथा जालबद्धः मृगः स्वविनाशं प्रति गच्छति। ततः सा पुनः राजानं कामेन मोहिता इदं वचनं वदति—"हे नाथ, त्वया द्वौ वरौ दत्तौ, तदा प्रतिज्ञा कृतवती, हे राजन्। अद्य तौ वरौ वक्ष्यामि; शृणु मम वचनम्—राघवस्य अभिषेकस्य सर्वे उपक्रमाः कृताः। तस्मिन् अभिषेकः, मम भारतम् अभिषिक्तं कुरु; एष द्वितीयः वरः, हे नाथ, यं त्वं हर्षेण दत्तवान्। तदा, देवासुरसंग्रामे, त्वया प्रतिज्ञा कृताः; तस्य कालः आगतः—रामः दण्डकवनं गच्छतु, नव पंच वर्षाणि। रामः सत्यनिष्ठः, वल्कलाजिनधारी, तपस्वी भूत्वा वसतु; भारतः अद्य राज्यं निर्विघ्नं पालयतु। एष मम परमः अभिलाषः; दत्तं वरं वरणीयं मन्ये। अद्य राघवस्य वनगमनं पश्येयम्। सर्वराज्ञः प्रतिज्ञां पालय; वंशं, स्वभावं, जन्म च रक्ष। परत्र, मुनयः वदन्ति, सत्यं पुरुषाणां परमं श्रेयः।" अथ श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे द्वादशः सर्गः श्राव्यः। तदा कैकेय्याः कर्कशं वचनं श्रुत्वा, महा-राजा क्षणं विचिन्त्य, महान् संतापं प्रपन्नः। "किम् एष स्वप्नः वा? किम् मे मनः मोहितम्? किम् वा कष्टं अनुभूतम्? किम् वा मनसः विकारः?" इति चिन्तयन्, राजा तदा सुखं न प्राप्नोति; चेतनां पुनः प्राप्त्वा कैकेय्याः वचनेन संतप्तः। दुःखितः, मोहितः, यथा मृगः व्याघ्र्यां दृष्ट्वा, भूमौ शून्ये उपविश्य, गभीरं श्वसन्। यथा सर्पः मण्डलस्थः, मन्त्रैः बद्धः, विषेण पूर्णः, तथैव नराधिपः कोपात् तिरस्कारवचनं वदति। शोकाभिभूतः, पुनः मोहं प्राप्तः; दीर्घकालं पश्चात् राजा, दुःखेन संतप्तः, चेतनां पुनः प्राप्त्वा। क्रुद्धः, तेजसा दग्धः, कैकेयीं प्रति वदति—"क्रूरा, दुष्टाचारा, कुलनाशिनी!" "रामः तव किं दोषं कृतवान्? अथवा अहं कं पापं कृतवान्, हे दुष्टे? राघवः तव मातरं यथा, एवं सदा आचरति।" "कस्मात् तर्हि त्वं एतद् अनिष्टं कर्तुम् इच्छसि? अहं त्वां अस्मिन् गृहे स्थापयामि, त्वं तु मम विनाशं इच्छसि।" "अजानता, हे राजकन्ये, त्वं तीक्ष्णविषधरा सर्पवत्; सर्वं जगत् रामस्य गुणैः कीर्तयति।" "कस्य अपराधेन प्रियं पुत्रं परित्यज्येयम्? कौसल्यां सुमित्रां वा, अथवा स्वं धनं वा त्यजेयम्।" "यदि रामं न पश्येयम्, चेतनां न प्राप्नोमि; किं जगत् सूर्यरहितं स्थास्यति? किं धान्यं जलरहितं वर्धते?" "रामरहितं जीवनं अस्मिन् शरीरे स्थातुं न शक्यते; तस्मात् पापमेतत् त्वरितं त्यज।" "अहं तव पादौ शिरसा स्प्रष्टुं सिद्धः—मयि कृपा कुरु। किम् एतादृशं भीषणं चिन्तितवती, हे पापिनी?" "यदि त्वं मम भारते स्नेहं वा द्वेषं वा ज्ञातुम् इच्छसि, तदा यथा पूर्वं राघवे उक्तं, तथा भवतु।" "सः मम ज्येष्ठः पुत्रः, धर्मे अग्रणी, कीर्तिमान्; यत् त्वं मधुरं वदसि, तत् केवलं सेवायै।" "तद् श्रुत्वा, दुःखेन संतप्तः, मम महान् क्लेशः जातः; त्वं शून्ये गृहे, परवशा, मोहितवती।" एवं कैकेयी वचनैः, राजा दुःखेन संतप्तः, मोहाभिभूतः, प्रियतमा पुत्रं रामं, धर्मनिष्ठं, त्यक्तुं न शक्नोति; तस्य हृदयम् शोकैः विदारितम्, स्नेहात्, धर्मात्, प्रतिज्ञायाः बन्धनात्, पापेच्छया कैकेय्याः वशं आगतः।