तदा अयोध्यायाः नृपः दशरथः कैकेय्याः समीपं गतः, तस्याः हृदयस्थं यत् अस्ति, तत् सन्देहं विनिर्दिश्य, राघवस्य—अजितस्य, उत्तमस्य, महात्मनः रामस्य—प्रत्यपन्नः, जीवनस्य योग्यः इति शपथं कृत्वा, उवाच। ‘‘यत् हृदयस्थं तव, तत् मम प्रति कथय।’’ पुनः सः दशरथः कैकेयीं प्रति अकथयत्—‘‘रामं विना, एकं क्षणमपि जीवितुं न शक्ष्यामि। तस्मात्, कैकेयी, तस्य रामस्य शपथं कृत्वा, तव वचनं अवश्यं पूरयिष्यामि।’’ तस्य रामस्य, आत्मनः, पुत्राणां, सर्वेषां च, अतिरिक्ता मम प्रीति:—एवं कैकेयीं प्रति शपथं कृत्वा, दशरथः पुनः अवदत्—‘‘साध्वी, हृदयेन चिन्तय, मम दुःखं परिहृत्य, यत् उचितं तव मतं, तत् सम्यक् विचिन्त्य मम प्रति कथय।’’ ‘‘स्वबलं दृष्ट्वा, न प्रमादं कुर्याः; मम पुण्येन शपथं कृत्वा, तव इच्छां अवश्यं पूरयिष्यामि।’’ इति दशरथस्य वचनानि श्रुत्वा, कैकेयी प्रसन्ना अभवत्; तदा सा मृत्युः इव घोरं अभिप्रायं प्रकाशयामास। सर्वे त्रयस्त्रिंशत् देवाः, इन्द्रप्रमुखाः, चन्द्रसूर्यौ, नभः, ग्रहाः, रात्रिदिवसौ, दिशः, भूमिः, गन्धर्वाः, राक्षसाः, रात्रिचराः, भूतानि, गृहेषु देवाः, सर्वे जीवाः—एते साक्षिणः सन्तु। सत्यधृतः, तेजस्वी, धर्मज्ञः, सत्यवाक्यः, शुद्धः दशरथः मम वरं दत्तवान्, सर्वे देवाः शृण्वन्तु। तदा कैकेयी, महाबाहुं दशरथं आलिङ्ग्य स्तुत्वा, कामेन अभिभूतः, वरदाता प्रति पुनः अकथयत्। ‘‘राजन्, पूर्वं देवानां दानवानां च युद्धे, शत्रुणा तव जीवितं संकटे स्थापितम्। तत्र अहं जागरूकत्वेन तव रक्षणं कृतवती; ततः त्वया मम द्वौ वरौ दत्तौ। तौ वरौ, भूमिपते, रघुवंशज, अद्य त्वत्तः प्रार्थयामि। यदि धर्मतः दत्तं वरं न दास्यसि, त्वया अनादृत्य, अद्य अहं जीवितं त्यक्ष्यामि।’’ इत्येव कैकेयी वाक्यैः दशरथः वाक्प्रभवे वशं गच्छन्, जालस्थं मृगं इव, स्वविनाशे प्रवृत्तः। पुनः सा कैकेयी, कामवशं दशरथं प्रति, ‘‘राजन्, त्वया द्वौ वरौ दत्तौ, तदा तु दातुं प्रतिज्ञा कृताऽसि।’’ इति उवाच। ‘‘अद्य तौ वरौ तव प्रति वक्ष्यामि; मे वचनं शृणु। राघवस्य अभिषेकस्य सर्वे व्यवहारा कृताः। तस्य अभिषेकस्य स्थाने, मम प्रियं, भरतः अभिषिक्तः भवतु; एषः द्वितीयः वरः, यं त्वया हर्षेण दत्तः। तदा देवादानवयुद्धे प्रतिज्ञा कृताऽसि; तस्य कालः अद्य प्राप्तः—रामः दण्डकारण्ये नव पञ्च वर्षाणि वसतु। रामः काषायवासाः, मृगचर्मधारी, तपस्वी भवतु; भरतः अद्य निर्बाधेन राज्यं पालयतु। एषः मम परमः कामः; दत्तं वरं अद्य स्वीकरोमि। अद्य राघवस्य वनगमनं पश्येयम्। राजर्षिः भव, सत्यप्रतिज्ञः; वंशं, स्वभावं, जन्म च रक्ष। परलोकविषये, ऋषयः वदन्ति—सत्यं परमं पुरुषस्य श्रेयः।’’ इति कैकेयी अकथयत्। एवं कैकेयी वचनानि श्रुत्वा, दशरथः महात्मा, क्षणं विचार्य, अत्यन्तं क्लेशितः अभवत्। ‘‘किम् एषः स्वप्नः, वा मम मनः मोहितम्? किम् एषः रोगः, वा मनः विकारः?’’ इति चिन्तयन्, राजा तदा सांत्वनं न प्राप्नोत्। चेतना पुनः प्राप्ता, कैकेयीवाक्यैः पीडितः। शोकसंतप्तः, व्याकुलः, व्याघ्रीं दृष्ट्वा मृगः इव, भूमौ शून्ये उपविष्टः, गभीरं श्वासं कृत्वा। सर्पः इव, मन्त्रैः बद्धः, दशरथः कोपात् कटुं वचनं प्रोवाच। दुःखेन अभिभूतः, पुनः मोहं प्राप्तः; दीर्घकालं पश्चात्, राजा शोकात् चेतनां पुनः प्राप्तवान्। कोपात्, तेजसा दग्धः, कैकेयीं प्रति अकथयत्—‘‘क्रूरा, दुष्टाचारिणी, कुलनाशिनी! रामः तव किं दोषं कृतवान्, वा अहं किं पापं कृतवान्, हे पापिनी? राघवः तव मातरं इव सदा आचरति। तर्हि, किमर्थं एतत् अनिष्टं कर्तुम् इच्छसि? त्वया अस्मिन गृहे स्थापिता, तर्हि मम एव विनाशं इच्छसि। अज्ञा, विषधरः इव, त्वं तीक्ष्णविषा; यदा सर्वं जगत् रामस्य गुणान् गायति—तर्हि, कस्य अपराधेन प्रियं पुत्रं त्यजामि? कौसल्यां, सुमित्रां, वा स्वं धनं त्यजेयम्। यदि रामं न पश्येयम्, चेतना न भविष्यति; किं सूर्यं विना जगत्, वा जलं विना धान्यं? रामं विना, जीवितं अस्मिन शरीरे स्थातुं न शक्यते; तस्मात्, एषः पापकल्पः त्वरितं परित्यज्यताम्। तव पादौ मम शिरसा स्पृशितुं सिद्धः अस्मि—मम कृपां कुरु। किमर्थं, हे पापिनी, एतत् घोरतमं चिन्तनं कृतवती? यदि मम भरते प्रीतिः वा द्वेषः परीक्षितुं इच्छसि, तर्हि यथा राघवस्य विषये पूर्वं उक्तं, तथा भवतु। सः मम ज्येष्ठः पुत्रः, धर्मे प्रवरः, यत् त्वया हितवाक्यं उक्तं, तत् केवलं सेवायै।’’ इति दशरथः कैकेयीं प्रति उवाच। एवं श्रीवाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे द्वादशः सर्गः श्राव्यः।